This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 118

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, Mindanao! Isa na naman pong edisyon ng BISErbisyong LENI sa RMN ngayong araw ng Linggo, August 11, 2019. At mula po dito sa DZXL Manila, tayo po ay napapakinggan sa RMN Cebu, RMN Cagayan de Oro, RMN Davao, at RMN Naga. Magandang umaga! Ako pa rin ho ang inyong radyoman, Ely Saludar, at kasama natin ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, the Vice President, Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely. Good morning po sa lahat na nakikinig sa atin at kasama natin sa Facebook Live. Sa atin pong mga kababayan sa Bicol, marhay na aga sa indo gabos! Sa ating mga kababayan sa Cebu, sa Visayas, sa Mindanao, maayong aga, maayong buntag! Ka Ely, uminit na ngayong umaga dito sa Manila. Wala na iyong ulan. Parang buong linggo tayong inulan pero ngayong umaga, mainit na kaya masaya.

    ELY: Okay. So pero dito po, lalo na po sa Metro Manila ay kagulat-gulat din iyong mga kalsada matapos na ilang araw na ulanin, lubak-lubak kaagad, eh. Mahihinang klase.

    VP LENI: Iyon nga, Ka Ely. Tapos iyong traffic, grabe iyong hirap. Talagang mahirap gumalaw noong umulan kasi talagang iyong lahat na kalsada—hindi lang lubak-lubak, maraming baha. Pero iyong baha, madali namang nag-subside pero talagang apektado iyong traffic.

    ELY: At tayo ho ay nakikiramay lalo na ho dito po sa Metro Manila. Iyong mga naaapektuhan nitong panibagong sistema ng MMDA, lalo na sa EDSA, Ma’am. Talagang grabe ho at hanggang ngayon, usapan sa social media na nagkaroon po yata ng parang diskriminasyon sa mga mayayaman na may sariling sasakyan na mga motorista at iyong mga mahihirap na talaga namang nagtitiis na sumakay sa mga pampublikong sasakyan.

    VP LENI: Iyon, Ka Ely, matagal na nating—nasa Kongreso pa—matagal na nating ino-oppose iyong proposal na iyon na: una, i-ban iyong mga pampublikong buses kasi talagang diskriminasyon ito, Ka Ely. Alam naman natin iyong mga nagbu-bus, karamihan diyan hindi nakaka-afford na magkaroon ng sasakyan tapos sila pa iyong idi-discriminate. ‘Di ba dapat baliktad? ‘Di ba dapat ang inaasikaso iyong mass transportation kasi talagang dapat ang asikasuhin mo iyong walang choice. Mabuti iyong mga may sasakyan, may coding, mayroon silang pampalit, puwede silang umalis ng mas late na na oras. Pero iyong mga nagbu-bus, talagang gumigising ng maaga para mahabol iyong kanilang biyahe tapos ganito pa. Nakita ko nga, Ka Ely, sa… nakita ko sa… ano ito, sa Facebook, may nag-post. Nakasakay siya sa bus—video—nakasakay siya sa bus, hindi gumagalaw iyong bus, sa kabilang lane iyong may mga sasakyan tuloy-tuloy lang. Grabe talaga. Parang mahirap na nga, idi-discriminate pa.

    Itong provincial buses, Ka Ely, ito talaga iyong dapat pag-isipan na lang na parang may mga window na puwedeng pumasok. Kasi kung talagang iba-ban mo, marami talagang maaapektuhan at mado-doble iyong gastos.

    ELY: Siguro, Ma’am, ang puwede diyan—obserbasyon ko lang—iyong rush hour siguro, halimbawa, 6 a.m. to 9 a.m., tapos 4 p.m to 7 p.m. Ganoon siguro.

    VP LENI: Totoo, totoo—iyong ibawal doon. Pero para sabihin mo na bawal na pumasok, eh, kaya nga nagbu-bus, eh, kasi walang sasakyan tapos gaganunin pa. Mado-doble iyong gastos, iyong inconvenience, ang dami talagang kaakibat na… At saka sa tingin ko, mas maga-grabe iyong sasakyan na papasok kasi iyong bus, isa lang iyon pero marami iyong sakay. Kapag hindi mo pa in-allow, sasakay iyan sa sasakyan, taxi, talagang ano, talagang mahirap para sa kanila.

    Kaya—may nag-TRO actually, nag-TRO iyong Quezon City court pero tinuloy pa rin. Voluntary daw na pag-participate. Pero failure talaga kasi parang 2,700 plus na buses ang inimbita, 136 lang yata iyong nag-participate. Pero 136, grabe na iyong effect sa traffic. Ano pa kaya kung iyong 2,700 plus na buses.

    ELY: Okay, so hangad po natin na sana maging permanente na alisin na po iyong panukalang iyan ng MMDA. Pero ang isa siguro sa resolusyon dito, Ma’am, ay iyong hindi balanse iyong binigay na ruta at prangkisa sa lahat po ng mga pampublikong sasakyan.

    VP LENI: Totoo. Kasi may mga ruta, Ka Ely, na sobra… sobra iyong buses. Naalala ko, kinu-kuwento mo,Ka Ely, taga-Fairview ka yata.

    ELY: Opo. Iyong Fairview to Makati, ang daming mga ano, mga bus na talagang…

    VP LENI: Punuan ba parati? Punuan?

    ELY: Punuan pero ibig kong sabihin, nag-aagawan sila sa mga pasahero, eh.

    VP LENI: Kasi may mga ruta naman na nakikita natin, ‘di ba, nakikita natin sa mga pino-post sa Facebook, iyong mga naghihintay na bus lalo na pagkatapos ng opisina, talagang paminsan oras iyong hinihintay. So may mga ruta na kulang na kulang, may mga ruta naman na sobra.

    ELY: So, talagang ano siguro, dapat ho ay isaayos po ito ng LTFRB.

    Samantala, sa iba pa nating isyu, Ma’am, at siguro pahapyaw ng inyong mga naging aktibidad nitong last week.

    VP LENI: Madami-dami, Ka Ely, pero karamihan dito sa opisina. Kasi ‘di ba noong nakaraang linggo, marami tayong biyahe—pumunta tayo ng Zamboanga, pumunta tayo ng… pumunta tayo ng Batanes, pumunta ng Batangas. Ngayon namang linggo, mas dito tayo sa opisina ngayong linggo. Maraming mga bisitang nagpunta. Marami tayong mga speaking engagements din sa labas. Pero bukas, sa Lunes, Ka Ely, papunta—bakasyon—papunta ako ng Iloilo at Guimaras kasi bibisitahin natin iyong mga biktima… iyong mga biktima ng lumubog na [mga bangka]. Marami, Ka Ely, marami iyong biktima doon at bibisitahin natin iyong pamilya. Ito, Ka Ely, nakakalungkot na… nakakalungkot na dapat sana naiwasan.

    ELY: Opo. Okay, samantala sa ating mga kababayan na nakikinig po ngayon nationwide at siguro magandang matalakay din natin ito, Ma’am, at iyong iba ay nalilito kasi matagal na rin ho akong nag-cover sa lahat na ata ng beat. Dito ho may naging pahayag ang Pangulo na hindi na tinuturing na isang panunuhol kung sakaling tumanggap ng regalo iyong mga pulis. Pagkakaalam ko po, ha. Lahat ng—

    VP LENI: Lahat. Lahat ng government officials and employees. At very specific iyan, Ka Ely, sa batas. Mayroon tayong tinatawag na Republic Act [No.] 6713. Ito iyong code of conduct and ethical standards for public officials and employees. Doon nakalagay talaga, very specific na iyong public officials at saka employees, hindi puwedeng mag-solicit, hindi puwedeng tumanggap ng kahit anong regalo. Kung naaalala mo, Ka Ely, ‘di ba may utang ako sa korte na P7.5 million na dapat magdedeposito ako? Mayroong isang grupo… mayroong isang grupo, iyong Piso Para Kay Leni nag-raise—nag-raise sila ng pera. Kailangan na kailangan ko pero hindi ko puwedeng tanggapin. Iyon nga iyong dahilan bakit nagkaroon kami ng Angat Buhay Village kasi doon na lang nila binigay iyong pera. Ito, Ka Ely, ang batas sinasabi, bawal. Bawal magtanggap. Kasi ito, ito iyong pinagmumulan ng korapsyon. Ito talaga iyong kaya mayroong ganitong batas na ganito kasi ito talaga iyong pinagmumulan. Lalo na iyong mga pulis, mga, halimbawa, mga judges, iyong mga kinakailangan na mag-desisyon ng mga dedesisiyonan. Kasi puwede kasing maging biased, Ka Ely, iyong mga desisyon kung tatanggap sila ng… parang suhol ang nangyayari.

    ELY: Indirect, parang ganoon.

    VP LENI: Ang sabi ng batas, whether direct or indirect, bawal. Mayroon din tayong Anti-Graft and Corrupt Practices Act. Iyon din, very specific din iyon na bawal iyon.

    ELY: Kaya nga, Ma’am, natatandaan ko sa, halimbawa, kapag holiday season kapag December, sa mga airport bawal ang, ‘di ba, iyong babatiin mo kasi parang humihingi ka ng regalo. ‘Di ba bawal iyong ganoon.

    VP LENI: Parang may panahon, Ka Ely, na ganoon dahil parang nire-regard siya na solicitation. Pero iyon talaga… iyon talaga, bawal. Hindi bawal kung galing sa mga kaibigan na kamag-anak na dati mo nang kakilala. Ito iyong hindi konektado sa trabaho. Pero iyong konektado sa trabaho, bawal. Ito nga, Ka Ely, ano ito, talagang… talagang kaya siya nilagay sa batas kasi pinagmumulan ng [korapsyon].

    ELY: Katulad dito, iyong in-ehemplo ng Pangulo ay sa mga pulis kasi puwe-puwede rito, halimbawa, na mayroon kang kaso, eh, bibigyan ang pulis para bigyan ng espesyal na trato ang pag-resolba sa iyong kaso o mayroon kang gustong gipitin, eh, doon papasok iyan.

    VP LENI: Ito nga, Ka Ely, lalo na sa pulis, ‘di ba, lalo na sa pulis. Kasi talagang… talagang ito iyong nakaka—parang nagiging biased dahil tumanggap ka.

    ELY: Opo. Okay, paalala po iyan, ano, sa ating mga pulis. Hindi natin alam iyong sakto siguro na konteksto pero nabanggit sa kaniyang speech, Ma’am, eh.

    VP LENI: Pero ito, Ka Ely, siguro paalala lang natin Section 7(D) ng Republic Act [No.] 6713, sinasabi talaga niya na hindi puwedeng tumanggap directly or indirectly kahit daw anong regalo, gratuity, pabor, entertainment, iyong ano, Ka Ely, iyong mga pa-inom, iyong good time, bawal iyon. Bawal ka ring umutang sa isang tao na mayroong kaso sa iyo. Iyong parang… bawal mong utangan iyong konektado sa trabaho mo na halimbawa, iyong alam mo na, iyong sa pulis, sa judges. Halimbawa, may kaso sa iyo, bawal kang tumanggap, umutang o kahit ano man.

    ELY: Okay, maliwanag ho. Iyan ang batas. Kaya’t binabanggit po natin.

    At samantala po sa iba pa nating isyu, Ma’am, at maraming nagtataka, ako rin nagtataka, biglang nag-iba ang ihip ng hangin dito po sa usapin ng ating… dito po sa ating West Philippine Sea. At ngayon, may naririnig ho tayo na maghahain po ng diplomatic protest at iyong mga ginagawa nilang pagtutol sa mga… iyong sinasabi ng iba na, “Dapat nga noon pa ito ginawa, eh.”

    VP LENI: Matagal na natin itong hinihingi, Ka Ely, at masaya tayo na finally, sa mga opisyal ng pamahalaan na ating narinig, kay Secretary Lorenzana, sa ating DFA officials, na maghahain ng diplomatic protest. Ito, Ka Ely, matagal na natin itong hinihiling. Kasi talagang kapag mayroong threat sa ating sovereignty at saka security, kailangan talaga iyon. Nabasa ko nga, Ka Ely, iyong nangyari sa Vietnam. ‘Di ba nagkaroon doon ng standoff mahigit isang buwan yata. Talagang hindi nagbigay iyong Vietnam kahit parang ang daming… parang iyong pressure, grabe. Pero nabasa ko, parang a few days ago o kahapon, umalis na. Umalis na iyong Chinese ship. Ito, ito, Ka Ely, magandang ehemplo, magandang halimbawa na kapag tumayo talaga tayo sa ating mga karapatan, hindi naman tayo puwedeng… parang maglabag sa mga—

    ELY: So talagang nanindigan po rito ang Vietnam.

    VP LENI: At saka actually, isang buwan, Ka Ely, talagang nandoon iyong barko ng China. Hindi talaga siya nagbigay. Ang hinihingi natin, parang ganiyan na aksyon. Iyong statement ni [Defense] Secretary Lorenzana, parang nakaka… masaya tayo. Masaya tayo na mayroong patungkol doon kasi nakakaalarma, Ka Ely, iyong mga huling balita kasi iyong may survey ships, ‘di ba, ng China.

    ELY: So naghahanap na sa ilalim ng dagat na puwedeng—

    VP LENI: Parang mayroon yatang isa sa may Samar, tapos mayroong isa sa may Northern Luzon, tapos ‘di ba bago nito, parang nagsabi si Secretary Lorenzana na doon dumaan sila sa.. sa ano natin, sa loob ng ating teritoryo na hindi nagpaaalam. Doon naman iyon sa south. So marami nang paglabag at tama naman na maghain na tayo ng diplomatic protest.

    ELY: Iyong pagtungo sa China ng Pangulo, iyong pakikipagpulong niya with President Xi Jinping—

    VP LENI: Sinasabi niya na paguusapan na.

    ELY: Iyong ating pagkakapanalo sa arbitration court.

    VP LENI: Iyon, Ka Ely, dapat matagal nang ginawa, ‘di ba. 2016 lumabas, July 2016 lumabas iyong ano, iyong desisyon ng arbitral tribunal. Masaya tayo doon sa desisyon kasi may panghahawakan tayo. Dapat sana ginamit natin iyong para maaya iyong ibang may similar na complaints na magkaisa tayo. Parati nating hinihingi iyong multilateral na approach. Sana ngayon, mangyari na iyon. Pupunta si Pangulo sa China at sinabi niya sa atin na parang… parang papanindigan na at gagamitin sa usapan iyong resulta ng, iyong desisyon ng arbitral tribunal.

    ELY: Pero ako, pansarili ko lang, Ma’am, abangan muna kasi press release pa lang iyan, eh. [laughs]

    VP LENI: Lahat naman tayo nag-aabang, Ka Ely.

    ELY: Pero dito iyong panukala na parang hatian sa mga oil resources sa West Philippine, iyong 60-40, ito po ba ay legal? O papaano po ba ito? Atin kasi ito, eh…

    VP LENI: Ito kasi, Ka Ely, nasa Konstitusyon natin na kapag nasa exclusive economic zone, exclusive iyon para sa ating mga mamamayan. Hindi natin alam kung… kaya nga sinasabi natin dapat transparent iyong usapan. Hindi natin alam kung saan itong mga lugar na gagawan ng, parang, joint exploration na kontrata. Pero very specific, Ka Ely, na kung specific economic zone, sa atin iyon. Hindi ba noong nakaraang linggo galing lang ako sa Occidental Mindoro. Nagku-kuwento ulit iyong mga mangingisda—iyong sakay ng Gem-Ver 1—nagku-kuwentosila na doon sa Reed Bank, talagang mas marami talagang mga Chinese fishing vessels kaysa sa kanila. So talagang masama rin iyong loob na dapat sana sa atin na iyon, mayroon pa tayong mga kahati na hindi taga rito.

    ELY: Okay, siguro, kakayanin naman siguro naman ng mga Pilipino iyan, Ma’am, iyong sa mga resources natin tulad ng oil… kaya naman natin siguro iyan. Kasi sa atin ito, eh.

    VP LENI: Ito kasi, Ka Ely, hindi ko pa nababasa iyong sinasabi, iyong kontrata for joint exploration, exactly kung saan ito. Hindi ko pa nababasa iyon so mahirap mag-komento. Pero iyong sa akin lang, parang paalala na kung exclusive economic zone, hindi naman yata puwedeng… dapat ang priority dito para sa mga Filipino citizens.

    ELY: Pero ngayon, Ma’am, ngayon marami tayong natatanggap, Ma’am, na impormasyon na talagang dagsa po ang mga Chinese dito sa ating bansa at mayroon ngang may mga sinasabi dapat iyong visa on arrival policy dapat tanggalin po ito, eh.

    VP LENI: Ito, Ka Ely, ‘di ba 2016 pa tayo nagko-comment, kasi parang mula noong 2017 yata dumagsa. Alam natin kahit saan tayo nakatira, kahit sa tinitirhan ko, Ka Ely, marami na. Nakaka-alarma talaga, kasi ang tanong, anong ginagawa dito? Pangalawa, hindi ba naaagawan ng trabaho iyong mga Pilipino? Maraming tanong—ano iyong bisa nila pagpasok? Hindi lang dito, Ka Ely, sa Manila. Galing ako sa Palawan a few weeks ago, iyon din, sobrang dami na rin doon. Kaya ang tanong, ano iyong ginagawa? Ano iyong ligalidad ng pagpasok? Ano iyong ligalidad ng pag-stay dito.

    ELY: Iyong sa ano ito, Ma’am eh, sa POGO, eh.

    VP LENI: Kaya nga… Iyong sa akin lang, hininto nga natin iyong… ‘di ba, hininto nga natin iyong ating mga gambling, iyong mga permits, bakit sila pinapayagan? Tapos iligal sa kanila kaya pumupunta dito. Kung iligal sa kanila, bakit tayo iyong nagha-house? ‘Di ba?

    ELY: Tama.

    VP LENI: Maraming tanong… Pero ngayon naman, Ka Ely, mas kampante tayo kasi naglabas na ng opinion iyong DFA, ‘di ba. Sinasabi nila, dapat hintuin na—hintuin na ng immigration iyong pagbigay ng visa papasok.

    ELY: Siguro, Ma’am, mas maganda i-ano sila na sa isang lugar na lang lahat. Halimbawa, kung talagang hindi mapipigilan itong POGO…

    VP LENI: Parang mayroong proposal na ganoon, Ka Ely, parang mga POGO camps. Pero ang tanong nga, bakit natin pinapayagan dito na iligal nga sa kanila? Iyon iyong number one. Pangalawa, parang hindi nga masabi, Ka Ely, kung ilan eksakto iyong nandito na sa atin eh. Sobrang dami na na hindi alam iyong numbers. At tingin ko kailangan talagang balikan iyong polisiya, tignan iyong mga nandito, ano iyong ginagawa nila, ligal ba iyong pag-stay nila nang matagal.

    ELY: At may epekto rin ito sa ating mga Pilipino dahil sa… Ma’am, iyong mga condo units, tumataas ang presyo dahil sa kanilang kinukuha, ang dami nang units, tapos iyong presyo, iyong mga Pilipino hindi na makakuha ,eh, ang karaniwang Pilipino…

    VP LENI: Totoo kasi ang taas noon… tapos cash daw, eh, cash kung magbayad.

    ELY: At sana, mukhang nasilip na rin iyan ng Department of Finance dahil sa matagal nang hindi nabuwisan.

    VP LENI: Totoo. Matagal nang nagta-trabaho dito… Tayong mga Pilipino, sa suweldo lang natin, Ka Ely, ‘di ba kapag tinatanggap natin iyong mga suweldo natin, parang ‘aray,’ ang laki ng… [chuckles]

    ELY: Kaltas na. Kamot-ulo lahat Ma’am eh dahil sa laki ng kaltas.

    VP LENI: Kaya nga, eh, tapos iyong hindi taga-dito sa atin na nagta-trabaho dito, iyon tuloy iyong hindi nata-tax.

    ELY: Opo. Okay, samantala, mga kasama, ay marami pa tayong isyu na pag-uusapan. Nalalapit na, Ma’am, iyong laban ng ating mga atleta, iyong mga basketbolista, Ma’am, na… nagulat din ako dito. Pati ba naman sa basketbol, eh, maka-China. Kayo, Ma’am, anong masasabi ninyo rito? Kasi sa riyalidad, talagang parang hindi kalakasan ang ating mga manlalaro.

    VP LENI: Sa akin, Ka Ely, ugali ng mga Pilipino na, ‘di ba, habang may buhay may pag-asa. Alam natin kung gaano ka-grabe magtrabaho iyong ating mga players sa Gilas, tinitingnan natin na mga bayani na nagre-represent sa atin nang maayos na ang kailangan ngayon dahil haharap sa mga matitinding laban, ang kailangan suporta natin. Pampalakas ng loob.

    ELY: Kayo, Ma’am, kayo ano pong mensahe ninyo, sapagkat ang sinasabi, baka biro lang ng Pangulo iyon, o hindi… Kayo ho, ano ho ang mensahe ninyo sa ating mga manlalaro, iyong sa Gilas, iyong basketball team. Bagamat sabihin natin, iyong ibang mga atleta sinasabi maliit ang tiyansa. Pero dapat palakasin natin iyong kanilang loob, ng ating mga kababayan.

    VP LENI: Pero tayo, Ka Ely, tayong mga Pilipino, talagang parati naman tayong dehado sa lahat, pero pinapakita natin na kahit tayo dehado, lumalaban talaga tayo nang tunay. Kaya sa mga Gilas players, maraming salamat po sa pag-represent ninyo sa ating bansa. Proud kami sa inyo. Alam namin na ibubuhos ninyo lahat ng kaya ninyong gawin. Matalo man o manalo, nagpapasalamat na tayo.

    ELY: Opo. Okay! Laban, Gilas Pilipinas!

    VP LENI: Talagang tayo, nagchi-cheer tayo, Ka Ely, hanggang sa katapusan.

    ELY: Okay, samantala oras na natin 9:30 na po ng umaga. Maya-maya sa ating Istorya ng Pag-asa, abangan, at Ma’am dito sa issue po ng Dengvaxia, kasi pinag-uusapan talaga, grabe ho ngayon, ano, iyong kaso, maraming namamatay po.

    VP LENI: Nakakaalarma, Ka Ely, parang more than 600 na iyong namatay at matindi iyong statistics,Ka Ely. Parang number one yata, Western Visayas. Ito mayroon nang statement… Tayo kasi, Ka Ely, hindi naman tayo eksperto. Hindi naman tayo iyong makakapagsabi kung payagan iyong Dengvaxia ulit o hindi. Pero as of now, iyon iyong pangamba. Mayroon nang statement iyong Philippine Pediatrics Society at saka iyong Pediatric Infectious Diseases Association, dahil sila iyong nakakaintindi—

    ELY: Mga eksperto iyon, eh.

    VP LENI: Oo, parang ang sinasabi nila, sana, hindi siya ipilit, pero gawing available na parang may choice iyong mga puwedeng mag-avail. Mayroong mga kumokontra, mayroong mga nagsasabi na magiging epektibo lang iyan doon sa nagkaroon na or na-expose na, etcetera. Pero sa atin, magde-defer tayo sa mga experts. Magde-defer tayo doon sa mga nakakaintindi. At iyong mga nakakaintindi, ito, mga doktor na mga bata, mga doktor na ang hina-handle talaga ng mga infectious diseases na pambata. Sila din iyong nagsasabi na gawing available on a voluntary basis. Kung ayaw, eh ‘di huwag. Pero iyong gustong mag-avail, payagang mag-avail.

    ELY: Basta available sa merkado.

    VP LENI: Basta available. Kasi ngayon ipinagbawal. Pero nakita natin, Ka Ely, parang sa maraming bansa, parang pinayag na. Pinayag na gamitin na siya. So iyong sa atin, sana mag-defer sa experts kasi ang dami talaga… Walang pinipili. Mayaman o mahirap, talagang tinatamaan ng dengue. Mag-ingat. Marami nang mga babala kung paano iwasan iyong dengue, halimbawa iyong stagnant water. Maraming mga lumalabas ngayon, Ka Ely, na hindi natin alam kung totoo kasi wala tayo sa posisyon para magsabi. Pero sana hindi na gawing political iyong Dengvaxia. Ang isipin, iyong mga puwedeng masalba dahil dito.

    ELY: At sana siguro iyong findings, kung talaga bang iyong mga naturukan noon, ng Dengvaxia, talagang iyon ba ang ikinamatay. Kasi hindi pa, Ma’am, lumalabas, wala pa.

    VP LENI: Wala pa. Parang wala pang final na resulta. Pero sana huwag nang gawin political issue ito, kasi buhay ng—hindi lang ng kabataan, pati matatanda tinatamaan din ng dengue.

    ELY: Okay po. Pero sa ating mga kababayan, dapat talagang mag-ingat. Sundin po natin iyong ipinapayo ng mga eksperto at maging ng DOH na maging malinis tayo sa ating paligid.

    VP LENI: Iyong nabasa ko, Ka Ely, parang mayroon nang initial, mayroon yatang initial findings na parang… hindi malinaw sa akin iyong statistics, eh, pero parang napakaliit noong numero noong… balikan natin iyon, Ka Ely, balikan natin iyong initial findings, pero hindi pa yata tapos iyon lahat.

    ELY: Pero ngayon, sa mga nakaraang buwan, Ma’am, talagang tumaas na po ang bilang ng kaso ng dengue, parang linggu-linggo tumataas. Ibig sabihin, Ma’am, parang iyong kampanya ng ating gobyerno kulang kasi hindi po nababawasan iyong kaso.

    VP LENI: Saka iyong ano, Ka Ely, iyong information dissemination, tingin ko dapat pati mga paaralan tumulong, kasi iyon talaga iyong access ng mga bata. Pero iyong sa atin, seryosohin natin kasi paminsan hindi natin iniintindi hanggang anak na natin iyong na-biktima, nakakatakot. May mga kuwento akong nababasa, Ka Ely, solong anak, namatay pa sa dengue. Alam mo, wala talaga… parang walang lusot. Hindi sinasabi na sa mahihirap lang iyong nade-dengue. Talagang ano, talagang kahit mayayaman, tinatamaan.

    ELY: At isa rin sa mga pinakamasaklap na nangyari dito po sa isyu ng Dengvaxia, ay ito pong ating PAO chief—[chuckles]—na umaaktong doctor…

    VP LENI: Parang mahirap na, Ka Ely, na mag-komento, pero sana, iwanan na lang ito sa mga eksperto.

    ELY: Opo. Okay, mga kasama, mga kababayan, iyan po ang ating isyu sa dengue at siguro sa ating mga kababayan nationwide, tayo po ay mag-ingat at maging malinis po sa ating paligid. At siguro pangunahin din ng ating mga lokal na pamahalaan, maging sa barangay, iyong paglilinis sa ating paligid. Samantala, o, iyong ating mga listeners, Ma’am.

    VP LENI: Isingit lang natin si Judith Baluyo Obusan, galing sa Taguig. Sabi niya, “From Taguig with love,” kumusta ka diyan, Judith. Si MC Solidum, magandang blessed Sunday morning din sa iyo. Maria Elizabeth De Castro, maraming salamat sa iyo. Madz Ngon, parang bago si Madz. Hindi ko pa nabasa iyong pangalan niya dati, pero salamat Madz sa pagsubaybay. Dindo Tanudtanod, “We are with you our beloved VP,” maraming salamat. Owie Adarlo Marasigan, good morning sa iyo. Doy Tasig, “VP Leni we’re praying for you,” maraming salamat. Ayan, ito ano natin ito, parati itong sumusubaybay sa atin, iyong Renegade Hong Kong, si Fynn Faderog Caniaga, kumusta sa mga Renegade sa Hong Kong. Danilo Alvarez, mahaba iyong kaniyang mensahe pero maraming salamat sa pag-komento. Amelita Asuncion, “God bless,” maraming salamat po. Roxi Garcia, galing daw siyang Amerika… kumusta iyong mga Pilipino na nasa US. Ophenime, magandang umaga rin sa iyo, Ehla Oro, “Good morning Sir Ely and Madam VP Leni, watching from Malaysia.” Ito, Ka Ely, parati tayong may listeners galing sa Malaysia. Siguro sa Facebook Live diyan nagsusubaybay. Zenda Logan, Baby Balite De Castro, ito palagi ring sumusubaybay ito sa atin Ka Ely… from Toronto, Canada, Preciosa Caitum, maraming salamat, Harry Roa, “Please help us be great Filipinos every time, all the time, fostering love and unity.” Tama naman. Tama na iyong mga away-away, dapat magkaisa tayong lahat. Edmundo Miraflor, magandang umaga sa iyo. Ito, nabasa na natin… Mahirap, Ka Ely, walang salamin. Mahirap magbasa, kaya pasensya na kayo kung mali iyong ating basa. [END OF GAP 1]

    [ISTORYA NG PAG-ASA SEGMENT]

    VP LENI: Pero kasama na natin, Ka Ely, ang ating special guest ngayong umaga. Siya ang filmmaker, nanoon ka noong, Ka Ely, nanood ka ng Istorya ng Pag-asa Film Festival at isa siya sa mga nanalo. Isa siya sa mga—ang kanyang film ay isa sa 10 finalists. Ang title ng film ay ‘Hijabs and Hopes in Quiapo.’ Naalala mo ang title? Kasi kakaiba. Kakaiba ang kanyang film, si Demie Dangla. Magandang umaga sa iyo, Demie.

    DEMIE DANGLA: Good morning po sa inyo at saka good morning din po sa lahat po ng mga taga-pakinig.

    VP LENI: Ayon. Si Demie, Ka Ely, kakaibang filmmaker, ano? Noong nanood kami Demie noong ano mo, noong film, parang gusto ko na din mag-enlist doon sa tour. Kasi hindi ko alam na mayroong ganoon. Pero ito, graduate ka ng Broadcast Communication sa UP, ‘di ba. After graduation ba, film na kaagad?

    DEMIE DANGLA: Actually po, hindi. Mas ano po ako, sa TV networks po.

    VP LENI: Okay. Pero dati ano ang nature ng trabaho mo?

    DEMIE DANGLA: Ang naure po talaga ng work ko is journalism. So nag-work po ako for a TV network as a writer for online news. Tapos nag-write din po ako ng news for TV. So very ano po talaga siya…

    VP LENI: Tapos paano ka napasok sa filmmaking?

    DEMIE DANGLA: Since last year lang po.

    VP LENI: Ah, last year lang? Oh my god.

    DEMIE DANGLA: Bago lang po din talaga ako sa filmmaking. Actually medyo na-culture shock pa nga po ako kahit na production po talaga ang background ko. Pero at the same time po, nagustuhan ko rin po iyong filmmaking. Although before po, nag-work din po as a segment producer sa isang documentary show. Doon naman po nagmula iyong love ko for documentaries.

    VP LENI: Kasi sobrang ganda ng film mo—

    DEMIE DANGLA: Thank you po. [chuckles]

    VP LENI: —at sobrang makulay. Ito, papaano mo dinecide… pang-ilang film iyong ginawa mo? Sa mga ginawa mo pang-ilan iyong ‘Hijabs’?

    DEMIE DANGLA: Kung personal po, first. Although naging part na po ako ng ibang film production. Pero iyon naman po kasi, full-length po tapos more on production management po iyong ginawa ko.

    VP LENI: Pero papaano… paano mong dinecide na iyon iyong ng gagawin mo?

    DEMIE DANGLA: Before po kasi ng Istory ng Pag-asa, tapos even years before pa, gusto ko na po talagang makapunta sa Muslim community. Kasi po ako po ay taga-Maynila, taga-Tondo po in particular. So madalas po napapadaan po ako ng Quiapo, tapos Catholic po ako so may mga times po na nagsisimba ako sa Quiapo. Pero aware po ako na may Muslim community po doon pero wala po akong courage na pumunta po doon kasi may mga… may takot…

    VP LENI: Dahil sa ano… totoo iyon, Ka Ely, ‘di ba? May mga kababayan tayo na, parang, may prejudice.

    DEMIE DANGLA: Opo. So iyon po, na-acknowledge ko naman po sa sarili ko na may mga sarili rin po akong mga prejudices and mga misconceptions. So noong nalaman ko po iyong about sa meaningfultravels.ph na “Uy, parang may tour sila sa Quiapo.” Parang nakita ko siya na it’s a good opportunity na at least may mga makakasama po ako doon. So tinry ko po, nag-register po ako. Tapos—

    VP LENI: Meaninfultravels.ph? Bubuksan ko nga iyon. [chuckles]

    DEMIE DANGLA: Yes. Actually iba-ibang areas po sa Philippines, ang mga ano po nila is mas-immersive po iyong tour. So makikipag-interact po talaga kayo. So iyon po. Nangyari po iyan last year, December po.

    VP LENI: So nag-enlist ka na sa tour?

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Pero iyong pag-enlist mo sa tour, inisip mo na na gagawin mo silang—

    DEMIE DANGLA: Hindi pa po. Nalaman ko po iyong Istorya ng Pag-asa parang March po ata.

    VP LENI: Noong malapit na ang deadline?

    DEMIE DANGLA: Opo. [laughs] So tapos nakita ko, ay parang gusto ko rin po kasing i-challenge ang sarili ko na kaya ko kayang gumawa ng docu on my own? Tapos nag-isip lang ako ng ano kaya ang topics na puwede kong isali. Tapos naisip ko po iyong sa tour ko since iyon po iyong recent na na-participate ko. Tapos parang gusto ko rin po kasing i-share din iyong na-experience ko sa ibang tao. So kaya po iyon po iyong naisip ko na topic for the Istorya ng Pag-asa.

    VP LENI: Ito, ang gusto mong sabihin, parang sumali ka muna sa tour tapos binalikan mo sila?

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Ang galing, eh. Unang-una marami sa audience, marami akong kaibigan na nasa audience na nagsabi na mayroon pa lang tour na ganoon. Pero ito, ano iyong, parang, nakita mo? Ano iyong nakita mo noong ginawa mo ang tour? Ano iyong lessons?

    DEMIE DANGLA: Na sobrang vibrant po ng community nila. Thriving po at saka hindi naman po pala kailangan matakot. Iyon po. Kasi although before naman po aware na naman po ako na dapat hindi ganito ang isipin natin about them, iyong mga ganiyan, iyong mga judgement. Pero dahil doon sa tour, “Ay, okay, parang ang peaceful naman pala sa community nila. Okay lang pala na pumunta dito.” Tapos very welcoming pa nga po sila. Mas peaceful pa nga doon kumpara doon sa Quiapo mismo, eh.

    VP LENI: Pero iyong pag-film mo ba hindi ka nahirapan? Iyong ano mismo, iyong actual filming. Kasi tingin ko kasi, ‘di ba iyong sa atin, mga 5 minutes lang iyong film. Ang hirap ‘di ba? Ang hirap na ganoon ka-iksi para ma-capture mo iyong essence noong gusto mo ipakita. Pero iyong sa iyo na-capture mo. In fact parang ang sense ng audience, kasali din siya—kasali din siya doon sa tour. Papaano iyon ginagawa?

    DEMIE DANGLA: Sobrang hirap po niya, especially sa editing part na po ako. Kasi parang ang dami pong puwedeng isali. Pero I only have 5 minutes tapos kailangan ko pang pagkasyahin po lahat. Pero iyon din naman po iyong naging challenge. I guess ang nakatulong din po ang naging training ko din before. Since gumawa din po ako ng mga docu before. Although kasi mas mahaba po iyon, mga 20 minutes. Tapos nakatulong din po ang naging open din po ako sa community. Kasi parang iyong naging experience ko po, iyong process po ng paggawa, naging collaborative din po siya with Ms. Amana.

    VP LENI: Siya iyong tour guide?

    DEMIE DANGLA: Yes po. So natuto rin po ako sa kanila, iyong sa experience na nalaman ko na, “Ah, okay ganito pala, ganito pala.” So it’s a learning process din po for me.

    VP LENI: Iyong tour ba, nako-curious kasi ako. Gaano siya katagal?

    DEMIE DANGLA: Half day po.

    VP LENI: Half day. Tapos saan iyong meeting place?

    DEMIE DANGLA: Doon na po mismo, doon sa isang restaurant.

    VP LENI: Ang galing. Tapos walking siya?

    DEMIE DANGLA: Yes po.

    VP LENI: Tapos inikot niyo iyong buong community?

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Ang galing, Ka Ely. Ako, someday kukunin ko ang tour na iyan.

    ELY: Kasi dati nakakapasok ako noon…

    VP LENI: Ako hanggang simbahan lang ako. [laughs]

    ELY: Kasi reporter pa ako noon, WPD pa po diyan. Kapag may nangyayari sa loob, nakakapasok pero hindi kami nabigyan ng tour.

    DEMIE DANGLA: Ako din po. Bago lang po siya.

    VP LENI: Ito, sabi mo last year ka lang nag-umpisa as a filmmaker. Ano iyong mensahe sa mga… ang iba kasi hobby. Hobby lang nila. Ang iba gustong-gusto talagang gawin pero parang hindi pa nagkakaroon ng break. Ano ang advice at saka ano ang difficulties na kailangan nilang i-expect na harapin at papaano iyon dapat harapin?

    DEMIE DANGLA: Aside po sa maraming self-doubt [laughs], very challenging siya especially kung nagsisimula pa lang po. Equipment, resources, funding…

    VP LENI: Sa ganiyan ba ano ang equipment na kailangan?

    DEMIE DANGLA: Iyong equipment po kasi—

    VP LENI: Iyong camera siyempre, ilaw—

    DEMIE DANGLA: Opo. Kung docu po as much as possible natural light lang po. Iyong sa equipment naman po marami naman na pong mga digital camera pero kasi ang nakakadagdag din po sa storytelling iyong maganda iyong execution po ng story. Kailangan lang pong maging resourceful, network, friends. So ako po iyong equipment ko na ginamit po doon, hiniram ko lang po, eh, doon sa film production company na part po ako. Tapos, sinupport naman po nila ako. Tapos may kasama rin po ako na tumulong sa akin sa pagvi-video. Kailangan po ng lakas ng loob.

    VP LENI: Ngayon sa ‘Hijabs and hopes,’ ilan iyong katulong mo? Ilan kayo sa grupo?

    DEMIE DANGLA: Tatlo po kami.

    VP LENI: Kaya na tatlo lang?

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Galing, ah. [laughs]

    DEMIE DANGLA: Lalo na pagka-documentaries po, as much as possible ayaw rin po na…

    VP LENI: —na marami kasi nagiging ano na, eh, nako-conscious na iyong mga…

    DEMIE DANGLA: Opo. So parang very personal din po ang naging atake namin.

    VP LENI: So iyong sa iyo, hiram. [laughs] Pero ano naman, ‘di ba, it doesn’t have to be very expensive.

    DEMIE DANGLA: Yes po. Ang sabi nga po nila, nasa may hawak po iyon ng camera. Parang if you have that vision for that story gawin mo lang po. Huwag ka ma-discourage just because wala ka nung high-end na equipment kasi kapag may ibang tao naman po nakakita na, “Uy, parang may talent ito,” or “May skill ito,” then mas magkakaroon ng opportunity to fund the stories or projects na gusto mong gawin in the future.

    VP LENI: Pero iyong sa iyo, ginawa mo iyong‘Hijabs and Hopes’ for Istorya ng Pag-asa lang talaga? Or may ginawa ka na parang twineak mo na lang?

    DEMIE DANGLA: It’s for the Istorya ng Pag-asa po, eh. Though before po kasi noong nasa documentary program po ako, gusto ko na po talaga siyang gawin so nakita ko po iyongIstorya ng Pag-asa as a good opportunity na parang motivation narin na, “Ay, sige gawin koito.” Pero hindi lang po natatapos doon like, until now may communication pa rin po ako kila Ms. Amana, parang kung paano po ako puwedemakatulong po sa kanila so parang iyondin po iyong…

    VP LENI: Parang naka-establish ka ng relationship at tama ka, Ka Ely, kasi bukas sine-celebrate natin iyongEi’dl Adha. Tamang tama si Ms. Demi ang ating bisita ngayon kasi sila talaga iyongfeature. Pero itoabout the community, ano iyongpuwedemo ma-share sa ating mga tagapakinig lalo na iyongmga hindi Muslim na hindi familiar kung ano iyongkanilang kultura. Ano iyongpuwedemo ma-share na lessons at saka discoveries about them.

    DEMIE DANGLA: Siguro po mas maging open po tayo especially ngayon nasa modern society na po tayo, social media. Pero hindi parin po maiwasan iyongmga judgement natin sa ibang tao just because mayroontayong cultural differences. Pero kung tutuusin lahat naman po tayo ay Pilipino so mas okay na maging mas open po tayo at mas maging united po tayo para sa ika-uunlad na rin ng ating bansa.

    VP LENI: May nabasa ako, Demi, na… kasi iyongibang tao takot pumunta, walang dahilan para matakot?

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Tama ba, Demi—malapit na iyong oras natin, Ka Ely, pero itatanong ko lang kay Demi—kasi nababasa ko sa mga luma na documentary parang sinasabi nila kahit walang okasyon, walang festival na sasalihan, gawa lang nang gawa kapag may nakikita kang magandang subject. Ginagawa mo ba iyon?

    DEMIE DANGLA: Yes po. Actually since nagsa-start palang po ako marami rin ako stories in mind na gusto kong gawin, like iyongmga very personal na stories and hindi siya dahil gusto ko sumali ng festival although good opportunities po iyongmga bagay na iyon. Pero kasi for me ginagawa mo siya dahil passion mo iyon. Naniniwala ka sa story na iyon.

    VP LENI: Ang galing nga, eh. Ang galing. Kasi ‘di ba, Ka Ely, iyongIstorya ng Pag-asa dati wala naman kaming film festival, eh. Dati parang roving photo gallery siya, fini-feature iyong stories of hope. Pero noong ginawa namin iyongfilm festival para mas grabe iyongkoneksyon sa tao. Kasi iyongfilm, iba talaga siyang medium, parang nararamdaman ng audience, parang ikaw mismo iyongnandoon.

    Ito, Ka Ely, siguro encouragment sa mga filmmakers, lalo na iyongmga nag-uumpisa or mag-uumpisa palang. Maraming kahirapan, pero sabi mo iyong self-doubt ‘di ba, dapat malampasan iyonkasi talagang lakasan ng loob pero iyongprodukto naman talagang napakaganda.

    ELY: At maganda ituro niya, Ma’am, sa community kasi iyong persepsyon doon talagang napakagulo. Kasi ako iyongpersepsyon ko napakagulo talaga, eh, pero noong napanood ko nagulat ako, “Ah, mayroonpalang ganoon.”

    VP LENI: Oo nga eh. Ako, iyonggusto ko doon iyongprayer, iyong sa mosque nila. Talagang makikita mo na napaka-religious. Napaka-religious ng mga tao, mababait. Kaya sana itomeaningfultravels.ph, Ka Ely, tingnan natin iyongmga tours na binibigay nila. Kaya maraming salamat sa iyo, Demi. Maraming salamat sa… hindi lang pagsali pero sa pag-ambag ng napakagandang pelikula.

    ELY: So siguro ay magbibigay din siya ng pag-asa sa ating mga kababayan na gusto ng gumawa ng ganitong klase ng mga dokumentaryo pero walang equipment. Para-paraan lang talaga iyan.

    VP LENI: Para-paraan lang. [laughs]

    ELY: Kasi kung mag-i-invest ka talagang magastos.

    VP LENI: Iyonnga ano nga, Ka Ely, ang saya nung Gala Night na nagkaroon ako ng pagkakaton to meet iyongmga filmmakers, iba iba iyongmga kuwentonila, eh. Mayrooniyongprofessional filmmakers na pero mayroondin iyongmga nag-uumpisa. Iyongisa nga, kinu-kuwentoniya, iyongibang mga video sa cellphone lang ginamit.

    ELY: Cellphone lang ginamit. Para-paraan lang talaga.

    VP LENI: Para-paraan. Hindi gustong sabihin na walang equipment, walang pag-asa. Napakarami noong entries ngayon, 90 plus, kaya congratulations sila iyong top 10 entries. At, hindi ko alam kung nakapunta ka, Demie, pero pinalabas iyong mga films niyo sa Cinemalaya—

    ELY: Sa Cinemalaya.

    DEMIE DANGLA: Opo.

    VP LENI: Ako hindi nakapunta, Ka Ely, kasi ninang ako sa kasal pero napanood ko iyongvideos kaya happy tayo nakarating tayo sa Cinemalaya. Sana taon-taon na tayo, Ka Ely, na makarating sa Cinemalaya. Nagpapasalamat tayo sa ating judge na si Mr. Doy Del Mundo na seasoned, na multi-awarded na filmmaker. Siya iyongnaging daan para mapalabas iyongating mga films sa Cinemalaya.

    ELY: Okay. So salamat at nabigyan mo ng pag-asa iyong iba nating mga kababayan.

    VP LENI: Dalawang punto na lang, Ka Elykasi malapit na mag-10 o’clock. Iyongnumber one, voters’ registration hanggang September 30 na langsiya. Kaya hinihikayat natin iyonglahat na hindi pa rehistrado bumoto na magpa-register na po sa nearest COMELEC office kasi, Ka Ely, malungkot iyong2019 elections. Na-find out natin na sobrang dami nang hindi naka-register at saka iyong mga hindi naka-vote na kabataan. Ngayon na iyong pagkakataon, sana seryosohin natin. Gawin natin iyong ating responsibilidad na lumahok sa eleksyon.

    ELY: Kahit ngayong holiday open sila.

    VP LENI: Kahit holiday, open sila.

    ELY: So bukas, pu-puwede.

    VP LENI: Iyongpinakahuli, Ka Ely, sabi ko nga Eid al-Adha bukas gusto natin magpaabot ng pakikiisa. Ito, Ka Ely, iyong Eid’l Adha, iyongcinecelebrate nito, ito iyong last day ng hajj, iyongkanilang pilgrimage. Ito iyongpagdiriwang ng sakripisyo. Alam natin, Ka Ely, na ‘di ba iyongRamadan, ano iyonpagpapakita ng sakripisyo, parang pinaka-lesson mayroong mas malaking mundo sa labas mo. Kailangan kang magsakripisyo para maging mabuting… makatulong sa iba. Parang iyong mundo mas malaki sa kaysa sa sarili mo. Kaya itonakikiisa tayo sa ating mga kababayang Muslim sa pag-celebrate nila ng Eid’l Adha. Ito, Ka Ely, madalas kami sa ARMM. Mayroon kaming communities sa Lanao Del Sur, Lanao Del Norte, sa Basilan at iba pang lugar sa Mindanao—

    ELY: At iyongpagtulong niyo, Ma’am, sa Marawi.

    VP LENI: Tuloy tuloy iyon, Ka Ely, kasi nagpatayo tayo doon ng Angat Buhay Village. In fact, kakagaling lang namin doon at pupunta ulit pero iyong amin pong pakikiisa sa inyong pagse-celebrate.

    ELY: Opo. Okay, so marami salamat, mga kasama. Iyan po ang ating Bise Presidente. So ang susunod po na—

    VP LENI: Maraming salamat kay Demie. Sana sa susunod na Istorya ng Pag-asa sumali ka pa pa rin.

    ELY: Okay, at sumainyo ang BISErbisyong LENI dito sa RMN. Muli po, magandang umaga, Pilipinas!

    – 30 –

    Posted in Transcripts on Aug 11, 2019