This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 38

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI dito po sa RMN. Tayo po ay napapakinggan sa RMN Naga- DWNX 91.1, RMN Cebu-DYHP 612, RMN Cagayan de Oro-DXCC 828, at RMN Davao-DXDC 621. At sa lahat po ng inaabot ng broadcast ng RMN Nationwide, gayundin po sa FB Live, “VP Leni Robredo.” [music break]

    Magandang umaga, Pilipinas! Ako pa rin po si Ely Saludar, at kasama po natin ang ating Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely. Good morning po sa lahat na nakikinig sa atin ngayong umaga—ngayong Linggo ng umaga. Sa atin pong mga kababayan sa Bicol, lalong lalo na iyong mga kababayan sa Albay na kasalukuyang nagdurusa dahil sa eruption ng Mayon Volcano, marhay na aga po sa indo gabos. Sa atin pong mga kababayan sa VIsayas at Mindanao, maayong buntag kaninyong tanan.

    ELY: Okay, samantala, mga kasama, linawin po natin na ang Mayon ay hindi pa inilikas—nasa Albay pa rin. [laughter]

    Okay, so, Ma’am, kayo po ay bumisita sa Albay. Kumusta naman po? At least ay nabigyan niyo ho ng—kahit paano—mensahe ng pagkalinga iyong ating mga kababayan sa mga bayan.

    VP LENI: Nandoon ako, Ka Ely, noong Miyerkules. Kinulang ako sa oras, tatlong lugar lang iyong napuntahan ko, pero iyong aming team… iyong aming team kasi, Ka Ely, noong nakaraan pang Sabado, noong nakaraang linggo pa nandoon na. Iyong aming team ay naikot lahat. Kami tatlo[ng lugar] lang kasi isang araw lang kami nandoon. Pumunta kami Camalig, Guinobatan, saka Ligao.

    Iyong tingin ko, Ka Ely, medyo mas grabe iyong Camalig saka Guinobatan. Iyong ash fall talagang matindi, makikita mo sa mga bubong ng mga bahay, sa daan sa mga tanim.

    Binisita namin iyong mga evacuation centers. Unang una sa Camalig, iyong SOS talaga nila, additional na mga banyo, dahil napakarami na ng evacuees—iyong evacuation centers nasa paaralan—talagang hindi kinakaya. In fact, noong pumunta kami, siyam na yatang banyo iyong clogged. Pero aasikasuhin naman daw ng provincial government. Kaya habang nandoon ako, Ka Ely, naghanap na kami ng makakadala doon ng mga portalets. Kahapon dumating na iyong mga nakuha naming portalets, nilagay natin iyon sa Camalig. Siguro in the next few days, mas marami pa iyong kakailanganin kasi dumadagdag nang dumadagdag iyong evacuees.

    Noong araw na nandoon kami, 60,000 na iyong total, pero the following day nabasa ko sa diyaryo 76,000 na.

    Hindi ko alam kung lumakas pa, pero noong nandoon kami, Ka Ely, every four hours pumuputok. Pumutok ng alas-sais ng umaga, alas-diyes ng umaga, alas-dos ng hapon, alas-sais ng [gabi]. Biruan nga namin parang batang may sakit— bawat apat na oras kailangang uminom ng gamot.

    Iyong nakakagulat doon—mamaya tatanungin natin iyong guest natin— nakakagulat kasi pagdating namin doon sa Ligao, pagdating na pagdating namin, biglang nagkaroon ng ash fall, pero iyong ash fall niya hindi powdery. Parang bilog-bilog. Parang… parang malalaking tulo ng malakas na ulan. Hindi ko alam kung bakit nagkaganoon, kaya talagang nagtakbuhan iyong mga tao, sumilong.

    Medyo… medyo nababahala dahil inaalala nila noong 2014, iyong pinakahuling eruption. Iyon, hanggang Alert Level 3 lang, pero mga three months daw silang naglagi sa evacuation centers. Ngayon, Alert Level 4 tayo, tuluy-tuloy pa din iyong pagsabog. Nag-aalala lalo iyong ating mga LGU officials na kapag lalong tumatagal, siyempre nagdi-deplete iyong resources ng gobyerno. Iyong sinasabi ng mayors pagpunta ko… pagpunta ko kasi parang nakaka-one week pa lang, sabi nila, “Ngayon mayroon pa kaming budget, pero hanggang tumatagal ito nakakabahala.”

    Kaya tayo, Ka Ely, nananawagan tayo sa mga kababayan natin, kung may maitutulong, tumulong. Pagpunta nga namin, wala nang face masks. Wala na sa Albay. Sa Naga naghanap na din—noong day before [kami pumunta], naghahanap kami—isang tindahan na lang iyong mayroon at kaunti na lang. Pero pagpunta ko doon, may dumating na 20,000 na face masks galing sa Tsu Tzi Foundation. Mayroon doong isang very active na civil leader, si Dr. Ofel Sy, sa kaniya in-entrust iyong face masks, so kasama namin siya sa pag-iikot, sa pagdi-distribute. Pero alam mo, Ka Ely, kapag tumatagal ito, lalong tumitindi iyong pangangailangan at iyon iyong nakakatakot.

    ELY: At siyempre kawawa po iyong ating evacuees dahil talagang hindi po talaga nakadisenyo iyong mga evacuation centers para tirahan nang pangmatagalan.

    VP LENI: Saka ito, Ka Ely, sabi ko nga dapat habang nangyayari ito, pagplanuhan din nang maayos, na mas long-term, mas long-term iyong paghahanda. Kasi gaya niyan, dahil wala namang mga hiwalay na evacuation centers, talagang schools iyong pupuntahan. Kapag sa paaralan nag-e-evacuate, walang pasok. Nagre-request po ng temporary learning centers. Noong nandoon kami nag-follow up kami sa DepEd, sabi mayroon nang apat na districts na na-grant-an sa evacuation centers. Pero sabi ng mga teachers, iba iyong temporary learning centers kumpara sa regular na pasok.

    Noong lumipat kami sa Guinobatan, kausap namin si Mayor Gemma (Ongjoco). May pending silang request since last year—noong nag-Typhoon Nina—na bumili na yata iyong LGU ng malaking lupa para gawan ng permanent housing. Gusto na nilang ilikas doon iyong mga residents nilang nasa danger zone ngayon. Kasi sabi niya, Ka Ely, talagang… alam mo iyong Albay, talagang nasa daan ng madaming sakuna—hindi lang ng volcanic eruption pero pati na din ng bagyo. Sabi ko tama naman si Mayor Gemma na talagang hanapan ng matinding solusyon. Sabi niya iyong lupa, inaano na ngayon, may land preparation na, kulang na lang ng pondo para sa pabahay. Iyon naman iyong parang pinromise natin, na tutulong tayo sa paghanap ng pondo galing sa pamahalaan.

    ELY: Okay, mamaya kukuha din tayo ng update mula po sa gobernador ng Albay—maya-maya po iyan—gayundin din siyempre sa Phivolcs (Philippine Institute of Volcanology and Seismology).

    Pero Ma’am, kumustahin po namin kasi galing po kayo ng South Cotabato?

    VP LENI: Noong Biyernes. Noong Biyernes nandoon ako sa South Cotabato, sa bayan ng Lake Sebu. Napakaganda, Ka Ely. Siguro naka-apat, limang beses na akong punta sa South Cotabato, pero madalas Koronadal, Tampakan. Unang pagkakataon ko sa Lake Sebu.

    Pumunta ako doon dahil naimbitahan akong maging speaker sa isang summit ng mga batang mga teachers, pero kinuha ko na iyong pagkakataon na bisitahin iyong mga indigenous women weavers. Nasa taas, Ka Ely, ng bundok. Pumunta kami sa isang barangay, Barangay Klubi, nasa taas siya ng bundok. Malamig na nga iyong panahon.

    Pero nakakatuwa iyong indigenous women natin, Ka Ely. Sila iyong nagwi-weave ng T’nalak, at iyong T’nalak ay made from abaca. Nandoon iyong vice governor, sabi niya ito na daw iyong priority na agricultural product ng South Cotabato— yayain iyong mga tao na magtanim ng abaca.

    Napakaganda ng produkto. At itong mga kababaihan, sarili, parang sarili na naghahanap talaga ng paraan, kaya nararapat lang talaga na tulungan. Gumawa sila ng sariling kindergarten school para sa mga anak nila, para puwede nilang iwanan sa paaralan habang naghahabi.

    Nakakatuwa, Ka Ely. Pinasuot nila ako ng kanilang… iyong T’boli na kasuotan. Napakaganda, sila mismo iyong gumawa.

    ELY: Okay, samantala, mga kasama. Sa ilang sandali ay kukuha tayo ng update diyan po sa Albay, at makakausap natin si Gov. Al Francis Bichara, para malaman din natin, dahil marami dito sa Metro Manila at siguro iyong nasa Visayas din at Mindanao, may mga kamag-anak din sa Albay. So maganda makakuha tayo ng update mismo mula sa gobernador ng Albay.

    VP LENI: Saka, Ka Ely, si Governor abalang-abala. Mantakin mo ba naman, magkaroon ka ng halos 80,000 na evacuees. Saka iyong mga local government units doon, sa provincial government umaasa. Bawat tanungin mo kung inaasikaso ito, sinasabi nila, “Oo, provincial government ang nag-aasikaso.”

    Hindi ko na napuntahan si Governor kasi kinulang kami ng oras, pero pinakiusapan ko siya noong Friday kung puwedeng ma-interview natin siya ngayong umaga. Kahit Linggo, Ka Ely, pumayag, kaya nagpapasalamat tayo. [end of Gap 1]

    ELY: Okay, samantala, Ma’am, nasa linya na natin si Gov. Al Bichara.

    VP LENI: Ayan. Magandang umaga, Governor! Si VP Leni Robredo po ito.

    GOV. BICHARA: Good morning, VP Leni! Good morning—

    ELY: Ely. Ely Saludar po… Good morning po.

    VP LENI: Governor, marami po iyong nagtatanong sa atin, lalo na iyong may mga kamag-anak sa Albay, na kumusta iyong sitwasyon? Kasi balita namin kahapon mayroon na namang malakas na pagputok at sinabayan pa ng ulan. Kumusta po kayo diyan ngayon?

    GOV. BICHARA: Ang importante dito, VP, itong mga evacuees ay inaalagaan dahil iyong iba hindi naman dapat evacuees, pero natatakot sila, kaya dumami iyong evacuees—umabot kami ng 82,000.

    VP LENI: 82,000, naku. Noong pagpunta ko po diyan noong Miyerkules, parang 60,000 pa lang. Ngayon po pala 82,000 na.

    GOV. BICHARA: Mabilis lumobo… Ito, you’re referring to more than 21,000 families. We have 72 evacuation centers, consisting of 62 barangays.

    VP LENI: Ilang munisipyo po iyon, Gov? Iyong affected?

    GOV. BICHARA: Siyam na, kasama na iyong Bacacay.

    VP LENI: Kasi parang noong pagpunta ko po diyan, pito pa lang. Ngayon po pala siyam na. At doon po sa siyam, alin po doon iyong pinakamalaki talaga iyong… una, iyong pinakamarami pong evacuees, at iyong pinaka-affected?

    GOV. BICHARA: Legazpi—marami doon sa Legazpi—Daraga, Camalig, Guinobatan.

    VP LENI: Opo, pagpunta ko po, Gov, nakita ko po sa Camalig saka sa Guinobatan—lalo po sa Guinobatan—parang doon talaga matindi iyong ash fall. Tinatanong ko si Mayor (Gemma Ongjoco) kung bakit pinakagrabe iyong ash fall sa kaniya, sabi niya po contributory yata iyong wind direction.

    GOV. BICHARA: Correct. Kasi dahil sa Amihan… And ito namang mga ash fall, tinanong ko naman iyong DOH (Department of Health), “Wala namang mamamatay diyan, dahil iyong sa Pinatubo, mas malaki iyong ash fall?” Ang ano lang, iyong respiratory sickness kung hindi nila takpan iyong… kung hindi sila gumamit ng gas mask o panyo na basa. They have to cover their nose and mouth.

    VP LENI: Pagpunta ko diyan, Gov, parang nagkakaubusan na po ng mga face masks, kaya naghahap na iyong mga tao sa labas. Pero nakita ko po parang napaka-creative din ng mga tao. Hindi na lang iyong dating parang face masks, pero kung anu-ano nang ginagamit na face masks. Gaya po ng sabi niyo, iyong mga basang panyo marami iyong gumagamit.

    GOV. BICHARA: Iyon iyong advice namin. Iyon din iyong advice ng DOH, ng Provincial Health Office.

    Kahapon nagkaroon kami ng emergency meeting ng mga mayors para… sabi ko, “Magtapatan tayo. Kung may mga problema doon sa sanitation saka sa water, sabihin niyo kaagad. Mag-coordinate kayo para maayos namin, dahil padagdag nang padagdag iyong evacuation centers, kaya nagkakaroon ng problema sa sanitation. We have to add more comfort rooms, latrines, septic tanks.

    VP LENI: Noong pumunta po ako, Gov, noong Wednesday, doon po sa Camalig, sa Bariw National High School, isa po sa problema nila, marami silang banyo na parang nasira na. Pero sabi nila ngayon pong weekend aasikasuhin ng provincial government?

    GOV. BICHARA: Opo, iyong provincial engineering iyong in charge doon. Ang nangyayari kasi, ang nangyayari dito, lahat ng mga nagagastos namin sa umpisa, puro local funds.

    VP LENI: Iyon nga daw po, iyon iyon sabi nila.

    GOV. BICHARA: And then nagreklamo ako dahil wala pa iyong IRA (Internal Revenue Allotment) noon, kasi doon naman kami umaasa, lahat ng local governments. So buti na lang nagbigay ng instructions sa akin iyong Palasyo, pero inabot ng 10 araw bago na-download.

    VP LENI: Pero ngayon, Gov, dumating na?

    GOV. BICHARA: Dumating na pero this is only on a monthly basis—5 percent of one month lang iyon. Kaunti lang iyon.

    VP LENI: Kasi po, Gov, parang kinukumusta ko po sila, sabi nila—noong mga local government, mga mayor—sabi nila, “Ngayon mayroon pa, pero kapag tumagal pa ito, doon siguro lalaki iyong problema.”

    GOV. BICHARA: Tama po, sigurado iyan. Dahil ito, noong araw, governor din ako dito noon, noong araw ng major eruption—iyong 1999 saka 2000. Si (Phivolcs) Director (Raymundo) Punongbayan, buhay pa noon. Halos pareho iyong sitwasyon noon.

    VP LENI: Nag-Alert Level 4 din po ba noong ’99?

    GOV. BICHARA: Yes.

    VP LENI: Kasi iyong 2014 po, parang [Alert Level] 3 lang, ano?

    GOV. BICHARA: Iyong nangyari sa 2014, sandali lang iyon, Alert Level 3 lang iyon, pero inabot iyong evacuees ng three months. Nag-imbestiga iyong House (of Representatives), bakit wala nang eruption nasa evacuation [centers] pa iyong mga tao.

    Anyway, itong inaasahan natin ngayon iyong mga DORF ng mga departments dahil tinanggal na iyon sa NDRRMC (National Disaster Risk Reduction and Management Council). So it’s now the departments, but the departments have to undergo the procedure, ‘di ba? Nag-declare kami ng state of calamity, so it’s easier for us—

    VP LENI: —to disburse [funds].

    GOV. BICHARA: Parang puwede naming i-bypass iyong—anong tawag doon?— iyong Procurement Act. So madaling bumili ng mga kailangang bilhin. So sana, the most ideal procedure is magbigay ng mga contingency funds sa local government.

    VP LENI: Oo nga po. Iyon po iyong sinasabi ng mga mayors na pinakamabilis [na paraan] para— Alam niyo po iyong hintayan, iyon din iyong nakakapag-alala kasi maraming problema.

    Gov, marami po ngayong nagtatanong na gustong tumulong. Ano po iyong pinakakailangan as of now?

    GOV. BICHARA: As of now kailangan natin mga sleeping mats, mga plastic containers para sa tubig—kasi kapag naliligo sila may kaniya-kaniya sila— hygiene kits para sa mga kababaihan, and of course, bigas. Dahil mawalan lang ng bigas iyon, mag-a-alburuto na iyong mga evacuees.

    VP LENI: Iyong isa pong tinatanong, Gov, ng mga gustong mag-evacuate, kasi kung galing Maynila siyempre ita-transport pa. Kung diyan po ba bibilhin iyong mga gamit, mayroon pa po bang mabibili na sufficient as of now? Halimbawa iyong mga masks? Iyong mga balde, iyong mga hygiene kits? Puwede po ba na diyan na bilhin?

    GOV. BICHARA: Puwede. Marami dito. In fact, itong ginagawa ng DSWD—alam mo, iyong binibigay nila puro de-lata, instant noodles; it’s really bad for the evacuees kasi mataas iyong MSG saka iyong sodium. Puwede namang bilhin dito sa mga farmers iyong mga gulay—

    VP LENI: Oo, malaking tulong pa.

    GOV. BICHARA: —mga fruits. Saka matutulungan mo pa iyong mga farmers dito… Mas practical ways. Mas maganda dito kung ibinigay iyong pera sa local governments, iyon ang bibilhin.

    VP LENI: Saka mas alam niyo kung ano talaga ang kailangan.

    GOV. BICHARA: Iyon ang ideal.

    VP LENI: Iyong nakita ko nga po, lalo na sa Guinobatan-Camalig area, talagang iyong mga tanim punung-puno ng ash fall. Ano po kaya iyong epekto nito overall sa agriculture sa Albay? Siguro po malaki-laki, ano?

    GOV. BICHARA: Malaki iyon kasi in the first place matutuyo iyong dahon. Second, iyong mga livestock hindi na puwedeng kumain ng damo or whatever. Pero maganda din na nangyari iyong umulan dito para mawala iyong ash fall sa dahon.

    VP LENI: Pero iyong ulan po, parang nakikita ko po sa Facebook ng mga kaibigan natin na taga-Albay, parang sinasabi po nila nakakatakot iyong ulan kasi parang kasabay pa iyong rumbling sound galing sa bulkan. Siguro inaalala nila ano iyong epekto nito sa lahar flow?

    GOV. BICHARA: Sa lahar flow, tinanong ko iyong Phivolcs. Kailangan sa lahar flow, lumaki iyong volume ng rain. Kapag umabot ng mga 30 to 40 mm, doon delikado.

    VP LENI: Iyong ulan po ngayon hindi pa naman ganiyan?

    GOV. BICHARA: Hindi pa naman. Pero iyong mga rivers, iyong mga valleys na may mga tubig, pumasok na doon iyong parang sediments, iyong mga fine sediments. So umitim iyong ilog. Normally clear iyan, ngayon maitim. Volcanic debris iyan.

    Kapag talagang malakas ang ulan, umabot ng 30 to 40 mm per hour, iyon iyong delikado, magkakaroon tayo ng lahar flow.

    VP LENI: Saka Gov napansin ko po ngayon… dati kasi kapag nag-e-erupt, kaming mga taga-Naga, parang dumadayo sa Albay kapag gabi para manood, kasi kahit po very dangerous naman iyong eruption, parang sight to behold— maganda talaga.

    Pero dati po napapansin ko, parang iyong recollection ko before, parang iyong lava flow isang streak lang na pababa. Ngayon iyong nakikita ko sa mga pictures, parang ang dami talagang… ang daming lava na lumalabas ngayon. Ito po ba, kakaiba, o in the past ganito din?

    GOV. BICHARA: Hindi, kakaiba ito. Saka sunud-sunod ang eruption. Iba iyong behavior ngayon ng Mayon. Iyong in-expect nila 80 million cubic meters ang dapat ilabas ng Mayon. Ang sabi ng Phivolcs, 30 percent pa lang ng 80 million cubic meters iyong nailalabas. So they are expecting more.

    VP LENI: Saka tatagal pa po… Ang balita ko, Gov, may isang malakas na putok na naman yata, mga 6 p.m.?

    GOV. BICHARA: Correct. That’s true. Kapag may putok, kapag may apoy iyan. Bugbog iyong Camalig, Guinobatan, and Ligao.

    VP LENI: Iyong tremors po ba nararamdaman?

    GOV. BICHARA: Yes. Naririnig namin iyong rumbling. Naririnig namin, kaya natatakot iyong iba, nag-e-evacuate din. Remember, itong mga bagong tubo ngayon, the last time—

    VP LENI: Wala na silang recollection.

    GOV. BICHARA: Wala na iyon. The last time… wala na. 18 years, 19 years ago.

    VP LENI: Nagkukuwento nga po si Mayor Ding Baldo ng Camalig na pati yata iyong munisipyo nila nasa danger zone ngayon.

    GOV. BICHARA: Well, nasa 10 kilometers sila, so hindi naman umaabot ng pyroclastic ang eruption—iyong parang mushroom—hindi naman umaabot diyan. The most diyan mga 6 kilometers, iyong talagang malala.

    VP LENI: Pangsigurado po iyong 8-kilometer danger zone.

    GOV. BICHARA: Pina-extend na namin sa 9 kilometers kaya dumami.

    VP LENI: So iyong forced evacuation po, 9 kilometers?

    GOV. BICHARA: Hanggang… ang forced talaga na evacuation ginawa namin hanggang 8 [kilometers].

    VP LENI: Naku, ano talaga ito, Gov, talagang lahat tayo nagdarasal na hindi na tumagal. Pero kung sabi niyo nga, 30 percent pa lang iyong nalalabas, dapat talaga paghandaan nang matindi.

    GOV. BICHARA: Aabot iyan, ang expected nila three months, and sana—kasi alam niyo, nakaka-panic talaga sa mga tao itong Facebook. Sa dami ng mga… ng mga expert na ngayon sa Facebook, kung anu-ano iyong nilalabas na na-predict nila. So maraming natatakot.

    VP LENI: Iyon nga po, eh.

    ELY: So Governor, sa panghuli, baka may gusto po kayong panawagan sa ating mga kababayan na gusto ding tumulong sa ating mga kababayan diyan. And I’m sure iyong ating national government ay obligado din pong tumulong sa ating mga kababayan.

    GOV. BICHARA: Tumutulong sila ngayon. Maganda ang coordination ngayon, walang problema—zero casualty, zero missing. So okay ang takbo ngayon. Everybody’s safe. Kung sino ang bibisita sa amin, puwedeng manood ng eruption—

    VP LENI: Napakaganda, Gov, kapag gabi.

    GOV. BICHARA: —kaso walang flight.

    ELY: Walang flight… Pero maraming reklamo, Gov, iyong papunta diyan, ano ba iyan, sa Andaya Highway, naku grabe daw.

    GOV. BICHARA: Taon-taon talaga nasisira iyon.

    ELY: Taon-taon nasisira para taon-taon ay ginagawa din… Sige, Gov, maraming salamat!

    VP LENI: Maraming salamat, Gov! Maraming salamat sa pagbigay sa amin ng oras ngayong umaga!

    GOV. BICHARA: Maraming salamat, VP Leni! Ka Ely, maraming salamat.

    ELY: Salamat po. [music break]

    ELY: Kaugnay pa rin ng patuloy na pag-aalburuto ng Mayon Volcano. At samantala, Ma’am, talagang maipaliwanag iyan mismo ng PHIVOLCS. Ano bang dahilan at talagang medyo matagal ngayon? Parang sunud-sunod. Ano kakaiba?

    VP LENI: At saka, Ka-Ely, nakakatakot ngayon, kasi parang hindi lang dito sa atin. Marami pang ibang bulkan dito sa Pacific Ring of Fire na parang may eruption din ngayon. At saka lindol. Ang nabasa natin, parang napakalakas ng lindol malapit sa Alaska. Tapos isang malakas na lindol din sa Indonesia. Kaya siguro tatanungin natin sa bisita natin ngayon: Ano ba ang maaaring dahilan ng mga ganitong mga activities? Iyong bisita natin ngayon, Ka-Ely, mapalad tayo kasi kahit Linggo, napagbigyan tayo—Dr. Bartolome Bautista. Siya po iyong Deputy Director ng PHIVOLCS-DOST. Magandang umaga po sa inyo, Dr. Bautista.

    BAUTISTA: Magandang umaga din po, VP Leni.

    VP LENI: Ito po, medyo nakakabahala po iyong eruption ngayon, Dr. Bautista, kasi gaya po ng sinabi ni Gov., parang kakaiba po ito kumpara doon sa mga naunang eruptions ngayon pong siglong ito. Kasi naalala ko, ayon nga, parang ’99, nagkaroon ng eruption. 2014, nagkaroon din. pero ngayon po, tila kakaiba. Ano po kaya iyong paliwanag kung bakit ganiyto ngayon?

    BAUTISTA: Sa amin pong mga volcanologists, wala naman po kaming napapansin na kakaiba kasi maraming beses pumuputok ang Mayon. Every 10 years on the average ang cycle. Ang tingin namin dito, hindi siya naiiba masyado noong nag-erupt ng 2009. Pero sa ngayon ni-raise namin sa alert level, meaning may possibility within days na magkaroon tayo ng explosive eruption na pwede niyang i-follow iyong 1984 eruption kung saan yung type, very explosive. Umabot ng mga almost 15 kilometers ang height ng eruption column.

    VP LENI: 50 kilometers po paakyat?

    BAUTISTA: Papunta po sa taas.

    VP LENI: Grabe, ‘no? Nangyari po pala iyon?

    BAUTISTA: Nangyari po iyon. Ngayon kung ico-compare natin sa previous na nangyari, iyong Mayon ang pinakamataas na inabot na eruption column since noong nagpakita siya ng unrest ay umaabot lang po ng 45 kilometers pa pataas. So hindi pa ito masyadong—hindi pa natin cino-consider na very explosive—

    VP LENI: Ngayon po, so far—kasi ngayon sunud-sunod, ‘diba? Ano po pinakamataas ngayon na eruption, na pagputok?

    BAUTISTA: So far, iyon pa ring nangyari noong January 21. Iyong umabot siya ng 45 kilometers, iyong height ng eruption column.

    VP LENI: Pero tama po ba iyong sabi ni Gov. [Bichara] na parang sabi ng inyong opisina, parang 30% pa lang ang inilalalabas.

    BAUTISTA: Every time pumuputok po ang Mayon, iba-iba ang volume of mga materials na inilalabas. Like for example, 1984, 80 million cubic meters. 2009, nasa 30 million cubic meters. So far, ngayon, base sa estimate ng mga volcanologists namin na nasa field, umaabot pa lang ng 25 million cubic meters.

    VP LENI: Pero ito po, kapag ganitong nage-erupt siya, nae-estimate niyo ba, more or less, kung gaano kadami iyong entire duration? Gaya po noong ’84, iyong 80 million po ba iyon?

    BAUTISTA: 80 million cubic meters.

    VP LENI: 80 million. Iyon po ba napre-predict? Iyong mga ganoon iyong lalabas?

    BAUTISTA: Binabase lang natin sa mga past activity niya. So tinitingnan natin, on the average. Mostly naman, on the average, nasa mga ano naman, 60 million or less. May time na napakalaki, like iyong 1814. Ito iyong most explosive—

    VP LENI: Iyon po iyong natabunan iyong Cagsawa Church?

    BAUTISTA: Yes, Ma’am. Napakarami nang loose materials na na-deposit sa slope. At iyong pinakamalaking hazard na naka-cause ng malaking damage ay iyong lahar. So iyong Cagsawa Church ay natabunan.

    VP LENI: Oo nga po eh. Kaya ngayon po sabi ninyo, mga 25 million na iyong nilalabas, by this time po ba parang mapre-predict ninyo ba kung gaano pa katagal ito?

    BAUTISTA: Kung ifo-follow na iyong 2009 na 30 million cubic meters, ibig-sabihin malapit nang matapos. Pero kung i-follow naman iyong 1984, medyo malayo pa.

    VP LENI: One-third of the way pa lang.

    BAUTISTA: Yes, ma’am. Makikita naman natin ito sa pamamagitan ng mga instruments na nakalagay sa Mayon. Makikita natin kung patuloy ang pamamaga ng bulkan o iyong inflation ng bulkan. Sa ngayon, highly inflated pa siya so ibig-sabihin mataas pa iyong pressure sa ilalim.

    VP LENI: At tsaka marami pang ilalabas.

    BAUTISTA: Wala pa tayong nakikita na nasa downtrend na siya.

    VP LENI: So ngayon po, pataas pa siya nang pataas?

    BAUTISTA: Medyo steady na siya. Pero mine-maintain niya na inflated pa rin.

    VP LENI: Kasi gaya po ng sabi ko, noong Miyerkules na nandoon ako, bawat apat na oras, pumuputok.

    BAUTISTA: May periodicity na siyang pinapakita na every 4-5 hours.

    VP LENI: Pero ganito po ba talaga, mayroong parang regular na time interval?

    BAUTISTA: Isa pong characteristic ng strombolian type of eruption iyon. Mayroon kang lava flow na continuous. And then paminsan-minsan, nagkakaroon ng lava fountaining, and then ash ejections. Most of the time, mayroon mga period kang makikita. Kasi iyong paghihiwala ng gaseous space doon sa may pinaka-molten material, it takes time bago mag-accumulate iyon at mag-cause ng maliit na explosion. So may regularity doon sa pattern.

    VP LENI: Kasi ano po talaga, naalala ko po, lumalaki ako, kapag eruption ng Mayon, napakaganda niyang tingnan sa gabi.

    BAUTISTA: Opo. Isa pong reason kaya very popular iyong Mayon ay iyong pyroclastic display niya napakaganda sa gabi.

    VP LENI: Oo, sobrang ganda. Kahit ngayon po, kapag tinignan mo sa pictures, di ba?

    BAUTISA: Yes, Ma’am. Madami pong mga tourists doon, pati mga foreigners.

    ELY: Talagang dinadayo iyan ng turista.

    VP LENI: Oo. Ang problema lang, Ka-Ely, dahil walang flights, kailangan mo talagang mag-biyaheng malayo. Noong panahon, kayang kayang siyam hanggang sampung oras iyong Legazpi galing Manila. Pero ngayon, parang hirap na.

    ELY: At tsaka, Ma’am, iyong kalsada ngayon.

    VP LENI: Oo. Iyong sa amin, Ka-Ely, talagang iyong kalsada ang parating mahirap. Unang una kasi iyong volume din. Iyong volume ng sasakyan na dumadaan talagang masyado siyang madami para sa—kasi iyong lahat na Visayas at Mindanao, sa amin din dumadaan. Kaya nga, Ka-Ely, isa itong parang aming kinakainggitan. Kapag pumunta ka sa north, napakarami nang magagandang highway. Hindi lang NLEX. Mayroon na tayong SCTEX. Mayroon tayong TPLEX. Pero papuntang south, Ka-Ely, iisa lang talaga iyong daanan. Ngayon may ginagawa. Sinimulan ata ito 2014 o 2015. Pero hanggang Quezon pa lang. Ito malaking tulong dahil ngayon, ang Quezon, traffic na talaga. Mula Manila hanggang siguro, Ka-Ely, mga Pagbilao, traffic na talaga. Pero after din niyan, maga-Atimonan ka na. Lalo na pagpasok ng Camarines Sur, talagang hirap na hirap na iyong daan. Kaya talagang iyong mga manonood sa Mayon, kailangan talagang mag-biyahe. Buti kami, sanay na sanay. Pero iyong mga hindi sanay, talagang mahaba masyado iyong biyahe. Pero pa-minsan, Ka-Ely, nakaka-guilty din, di ba? Parang natutuwa iyong mga tao na maganda iyong nakikita, pero kailangan din alalahanin iyong kahirapan na dinadala niyo sa buhay ng mga taga-doon. Hindi lang dahil sa pag-evacuate, pero iyong sa tanim din, Dr. Bautista, talagang pagdaan po namin, angkapal ng ashfall sa mga dahon ng mga tanim. Sabi po ni Gov. [Bichara], mabuting umulan kasi kahit papaano, na-wash off din siya. Pero ito nga po, iyong inaalala ko din, sabihin nating matapos na siya ngayon, iyong pag-resuscitate, Ka-Ely, nga mga ano talaga, mga farmlands. Mahirap iyon. Pero ito, Dr. Bautista, iyong mine-mention ko kanina—iyong Mayon nage-erupt ngayon, mayroong isang bulkan sa Japan na ange-erupt din, tapos sunud-sunod iyong lindol. Ano ba iyong scientific explanation kung bakit nangyayari ito? Parang sabay-sabay?

    BAUTISTA: Wala naman pong nakaka-influence. Maraming kumakalat sa internet ngayon, may super moon daw.

    VP LENI: Oo. Pero hindi iyon totoo?

    BAUTISTA: May possible effect siya kasi iyong gravitational attraction pwedeng–

    VP LENI: Mas malaki, mas malakas iyong—

    BAUTISTA: Kung titignan mo iyong nakikita natin ngayon, dati nang nangyayari iyan. Iyong circum-Pacific Ring of Fire, maraming volcanoes iyon. Tapos maraming earthquakes na nangyayari. So every now and then, talagang may pumuputok na bulkan dyan at mayroon ding mga malalaking earthquakes.

    VP LENI: Pero wala namang ano—kasi kung babasahin mo sa social media, parang matatakot ka kasi parang sinasabi nila may nanagyayaring medyo grabe dito sa Pacific Ring of Fire kasi sunud-sunod. Hindi naman po iyon totoo?

    BAUTISTA: Kapag titignan ninyo po iyong mga patterns ng mga occurence ng mga tectonic activities na iyan, halos pare-pareho lang po. Hindi naman nabago na sasabihin natin dumami. Hindi rin eh. Halos ganoon din.

    VP LENI: Pareho lang. Parang nagkataon lang talaga.

    BAUTISTA: Mayroon lang silang ano, dahil sa super moon, may haka-haka iyong iba baka mag-intensify lalo.

    VP LENI: At ito po, kung hindi ako nagkakamali, Dr. Bautista, parang iyong, tama ba, iyong Mayon Volcano, among sa lahat ng mga bulkan dito sa Pilipinas, siya iyong most active?

    BAUTISTA: Most active siya in terms of iyong cycle. Every 10 years, pumuputok siya—

    VP LENI: Ito nga, parang mas madalas kasi nagkaroon noong 2014?

    BAUTISTA: Iyong ibang bulkan, maghihintay ka ng hundreds of years, like Mount Pinatubo, 600 years.

    VP LENI: Iyong Mayon, hindi nga 10 years. Kasi iyong huli niya, 2014.

    BAUTISTA: Pero maganda iyon, Ma’am, na madalas siyang pumputok.

    VP LENI: Bakit po?

    BAUTISTA: Ibig-sabihin hindi siya nakakapag-ipon ng malaking energy sa ilalim.

    VP LENI: Oh, kasi kapag nakapag-ipon siya, mas deadly.

    BAUTISTA: Mas explosive at mas marami iyong materials.

    VP LENI: At iyon ang nangyari sa Pinatubo.

    BAUTISTA: Sa Pinatubo, ganoon iyon.

    VP LENI: Oo, 600 years iyong pag-iipon niya kaya iyong destruction niya, grabe din. So ito po, masasabi ba natin na parang iyong Mount Mayon, siguradong hindi siya magiging as destructive as Pinatubo?

    BAUTISTA: During historical times, wala siyang ipinakita na napakalaking eruption in such a way na made-destroy iyong edifice. Nakita natin mine-maintain niya iynog perfect cone at may symmetry siya. Most of the time, moderate iyong eruption. Hindi masyadong destructive to the point na sisirain niya iyong edifice.

    VP LENI: Sana hindi naman mangyari, ano? Kasi po ito, kahit taga-doon ako, every time nakikita ko iyong Mount Mayon, talagang namamangha ka parati. Kahit taga-doon ka. Kaya sana hindi masira. Pero ito po, ano po kaya iyong dahilan kung bakit siya iyong most active kumpara sa ibang mga bulkan dito sa atin?

    BAUTISTA: Dahil na rin po sa nature or iyong composition ng magma. Medyo basic iyong composition, consisting of basalt, minsan nagre-grading into andesite. Very fluid palagi, hindi viscuous. So kapag very fluid, iyong mga gasses, gas content ng magma, nakaka-escape easily. Instead na mag-accumulate sa ilalim at mag-form ng explosive eruption. Lumalabas nang kusa. Madaling makalabas iyong gasses dahil very fluid ang magma. Madali ring mag-flow iyong magma. Hindi nagclo-clog iyong mismong throat ng vent.

    VP LENI: Ito po ba, mayroon tayong instrument o mayroon tayong paraan para malalaman ng PHIVOLCS kung posible o malapit na magkaroon ng eruption?

    BAUTISTA: Marami po tayong iba’t ibang klase ng instruments na naka-install sa paligid ng bulkan. Nandoon iyong mga seismic instruments. Ang mga instrumentong ito dine-detect kapag may ground disturbance na dulot ng paggalaw ng magma, or kung nabibiyak ang mga bato sa ilalim. Nagcau-cause ng mga earthquakes iyan. Made-detect ng seismic network natin iyan. And then, may mga geodetic instruments tayo kapag namamaga iyong bulkan, nagi-inflate. Nade-detect natin iyong very small deformation na nangyayari.

    VP LENI: Kapag sinabi niyo pong namamaga parang iyong maga siya sa katawan na parang—

    BAUTISTA: Ang bulkan po parang lobo iyan na hihipan mo.

    VP LENI: So umiiba talaga siyang kaunti?

    BAUTISTA: Kapag nagbui-build up iyong pressure, lumalaki iyan. Nagbu-bulge.

    VP LENI: Oh, parang tumataba na kaunti?

    BAUTISTA: Iyong lupa, umaangat. So iyong maliit na pag-angat ng lupa, iyon ang dine-detect ng very sensitive instruments natin.

    VP LENI: So dapat, iyong mga nakatira doon, alam nila iyon, di ba? Kasi syempre mapapansin nila.

    BAUTISTA: Pero maliliit na changes iyon, Ma’am. Hindi mo masyadong mapapansin. Kailangan mo ng very sensitive instruments para ma-detect mo iyon.

    VP LENI: Kasi talaga namang nakakatakot. Ang sabi ko nga, kung ganito siya kadalas, dapat siguro mas strikto tayo sa pag-occupy talaga ng parang portions around it. Kasi, Ka-Ely, maraming nakatira eh. Maraming nakatira sa paanan ng Mayon.

    BAUTISTA: Ang mga precursors, Ma’am, na mapapansin ng mga nakatira doon ay iyong pagkatuyo ng mga water wells nila. Kasi kapag umangat iyong lupa, iyong water table naiiwan. Bumaba iyong discharge ng mga water—

    VP LENI: Pero iyong temperature ba naaapektuhan din? Mas nagiging mainit ba siya o hindi iyon pansin?

    BAUTISTA: Hindi masyadong mapapansin, Ma’am, kasi dati nang—kapag hindi mga hot springs, hindi mo rin makikita doon sa—

    VP LENI: Kasi naalala ko po doon sa—maraming resort malapit sa Mayon na may hot springs. Naalala ko noong maliliit pa kami, manghang mangha kami, Ka-Ely, kasi iyong tubig umuusok. Iyon po ba, natural iyon sa lahat na ganoon na malapit sa bulkan?

    BAUTISTA: Marami pong lugar na mga ganoon. Diyan lang sa Los Baños, di ba, may Mount Makiling tayo.

    VP LENI: Ah kaya marami siyang—sa Pansol, marami tayong hot springs.

    BAUTISTA: Iyong remnant heat ng bulkan—hindi na active iyong Makiling eh, pero mainit pa rin iyong ilalim. Kapag dumaan iyong tubig sa ilalim, umiiinit siya kasi maiinit pa iyong mga bato roon.

    VP LENI: Pero ito po, kapag sinabi ninyong hindi na active ang Makiling, wala nang chance na mage-erupt siya?

    BAUTISTA: Wala na tayong record during historical time na nag-erupt siya. At pati iyong mga deposit niya, kapag ginawan mo ng dating—like iyong carbon-14 dating—more than 10,000 years na iyong pinaka-last na activity. Ngayon, kung iyong mga deposit niya hanggang 10,000 years cino-consider namin na active tapos kung hindi pa masyadong eroded iyong pinaka-edifice, nakikita pa naman iyong mga remnant, evidence pa na active siya.

    VP LENI: Gaya po ng Pinatubo, di ba after 600 years siya nag-erupt muli— mayroon bang indication na pwede talagang mag-erupt pa?

    BAUTISTA: Nandoon po sa geomorphological evidence, na nakita natin na may lava pa doon sa taas. Tapos mainit siya. Iyon ang reason kung bakit nag-drill—Tina-try nilang i-explore kung pwede siyang i-tap ang geothermal energy noon. So kapag may potential na pumutok, mainit pa iyong bulkan. Tapos iyong mga gasses na lumalabas, may sign na may magma pa sa ilalim na maini. Nandoon pa iyong magma source.

    VP LENI: Kasi iyon ang nakakatakot, Ka-Ely, di ba? Kung 600 years na hindi pumuputok, syempre may impresyon iyong tao na wala na ‘to. Safe nang tirahan. Tapos bigla-bigla, magkakaroon ng eruption.

    BAUTISTA: Like ako, Ma’am, lumaki ako sa Pampanga, taga-doon ako. Noong bata ako, wala akogn kaalam-alam na may bulkan doon. Kasi flat lang na bulkan eh.

    VP LENI: Oo, at saka kahit tayong lahat noon pumutok siya noong June 1991 ba iyon? ’90 ba o ’91? Talagang lahat tayo parang nabigla.

    BAUTISTA: June 12, 1991 iyong huling putok niya.

    VP LENI: Oo, 1991, talagang hindi makalimutan iyong eruption na iyon.

    ELY: Okay, Doc, baka may panawagan ho kayo? Siguro basta iyong ating kababayan, huwag po agad magpapaniwala sa social media. Iyong mga tungkol sa ganyan para huwag po ma-alarma.

    BAUTISTA: Pwede pong makinig sa mga awtoridad pagdating sa information sa bulkan.

    VP LENI: Iyong pinakahuli pong parang bulletin ng PHIVOLCS, ano iyong warnings na itinataas natin sa mga tao?

    BAUTISTA: Sa ngayon, mine-maintain pa rin natin sa alert level 4. Hindi pa rin nagbago iyong pattern ng activity niya during the last 3-4 days. So nandoon pa rin, characterized pa rin ng effusion ng mga lava. And then manaka-nakang lava fountaining at ash ejection na umaabot ng 200-500 meters ang height.

    VP LENI: So may chance pa po bang ma-elevate pa ang height to alert level 5?

    BAUTISTA: Depende po kung nag-intensify ang activity at kung nagkaroon na ng explosion na umaabot na ng mahigit 10 kilometers ang height.

    VP LENI: Kasi as of now, nasa 4-5 pa lang.

    BAUTISTA: Pwede nating i-consider na explosive eruption is in progress. Sa ngayon, imminent pa lang.

    VP LENI: Kaya siguro, Ka-Ely, iyong pinaka-advise din natin, lalo na sa mga taga-Albay, parating abangan iyong bulletin ng PHIVOLCS kasi ito ang tama. Huwag magpapaniwala sa iba.

    ELY: Sa social media, lalo na maraming fake news.

    BAUTISTA: Sa ngayon po, ang danger na pino-pose ng bulkan ay iyong lahar.

    VP LENI: Lalo na kapag umuulan.

    BAUTISTA: Especially, kapag may forecast iyong PAGASA na uulan, maging watchful tayo. Kasi out of the 25 million cubic meters, 1.9 million ay mga loose materials—

    VP LENI: Kaya siguro, ngayon may low pressure area sa Bicol. Kaya siguro iyon ang antabayanan ng ating mga kababayan.

    BAUSTISTA: Pwedeng mag-form ng lahar iyan.

    VP LENI: Oo, mga posibleng daanan siguro dapat huwag na sila doon.

    ELY: Okay, so Doc, salamat po sa inyong oras. Dito po sa BISErbisyong Leni sa RMN, good morning po sa inyo.

    VP LENI: Maraming salamat, Dr. Bautista.

    ELY: Iyan po si Dr. Bartolome Bautista, Deputy Director ng PHIVOLCS.

    VP LENI: Mapalad tayo, alam mo ka Ely ang bisita natin ngayon nakilala ko na siya noong nakaraang linggo. Kasi isa siya doon sa aming mga pinangaralan doon sa District 6 Quezon City. Siya si ma’am Tina Sait, Augustina Sait. Ito ka Ely napakaganda ng kuwento ni aling Tina. Siya ka Ely single parent. Ilan uli aling Tina ang anak ninyo? Tatlong anak niya pero ang kuwento niya sabi naglakas loob na siyang iwan ang kanyang asawa. Ang gusto bang sabihin noon aling Tina umalis ka sa bahay kasama ang mga anak mo?

    TINA SAIT: Hindi po siya ang pinaalis ko.

    VP LENI: Ah siya ang pinaalis mo. [laughs] Tama. Buti sumunod sa iyo.

    TINA SAIT: Binalot ko na po ang mga damit niya. [laughs]

    VP LENI: Pero noong panahon bang magkasama pa kayong mag-asawa, nagtatrabaho ka na noon o siya lang ang nagtatrabaho?

    TINA SAIT: Nagtatrabaho po kami pareho.

    VP LENI: Ano po iyong trabaho ninyo?

    TINA SAIT: Sewer po.

    VP LENI: Ah nagtatahi kasi siya ka Ely. Naalala ko ka Ely noong pumunta siya, napakaganda ng kanyang suot na Filipiniana. Noong sinabi ko, pinansin ko ang suot niya, naalala ko pa pink di ba? Pink na Filipinianang mahabang Filipiniana, sabi ko napakaganda naman ng suot mo. Sabi niya ako po ang nagtahi nito.

    Pero ang kuwento niya, siguro kaya ka naglakas-loob kasi mayroon kang hanapbuhay. Di ba? Kasi alam mo ka Ely matagal akong nagabogado sa mga kababihan. Iyong iba talagang tinitiis dahil walang sariling kita. Kaya maigi ding may hanapbuhay ang babae di ba para kayang itaguyod ang sarili at saka mga anak pag nagkaroon ng problema. Pero noong pinaalis mo na aling Tina ang asawa mo, solo ka na, hindi ka na niya tinulungan sa pagpalaki ng mga bata?

    TINA SAIT: Hindi na. Bumalik siya mga one week, siya pa po ang humingi. [laughs]

    VP LENI: Ah humingi pa sa iyo. Binigyan mo naman? [laughs]

    TINA SAIT: Hindi po. Sabi nila tingnan mo iyong mga anak mo bago ka magbigay. Kaya ganoon.

    VP LENI: Oo. Buti natiis mo kasi iyong ibang mga misis talagang hindi matiis ang mga asawa.

    TINA SAIT: Sa hirap po na naranasan ng mga anak ko talaga.

    VP LENI: Oo. Kasi ang kuwento niya nagtatahi kayo pero naglalabada rin kayo di ba?

    TINA SAIT: Opo. 4:30 ng madaling araw naglalabada na po ako kasama ko na po ang panganay kong anak.

    VP LENI: Ilang taon ang panganay mo noon?

    TINA SAIT: Nasa grade 4 na po aya siya.

    VP LENI: Grade 4 pero tinutulungan ka na maglaba.

    TINA SAIT: Opo.

    VP LENI: 4:30 hindi ba madilim pa iyon?

    TINA SAIT: Madilim pa po. Pagkatapos ko po ng 10am o 9am, tatakbo na po ako sa tahian.

    VP LENI: Tapos maguumpisa ka na magtahi?

    TINA SAIT: Opo.

    VP LENI: Hanggang gabi?

    TINA SAIT: 10 ng gabi, tapos tsaka pa lang po ako magluluto pagdating, kakain na ang mga anak ko.

    VP LENI: Pero ang tahian na sinasabi mo noong panahon na iyon sarili mo na iyon?

    TINA SAIT: Hindi pa po. Nangungupahan pa lang ako.

    VP LENI: So mayroon, parang mayroong may-ari noong tahian isa ka lang sa mananahi? Pero di ba ang kuwento, ang kuwento kasi noong nagkaroon tayo ng Istorya ng Pag-asa na isa ka sa pinangaralan, parang noong nakaipon ka ng kaunti, bumili ka ng sarili mong makina. Tapos noong bumili ka ng sarili mong makina, sa bahay ka?

    TINA SAIT: Sa bahay lang po ako. Ang ginagawa ko bumili ako ng retaso, dinugtong-dugtong ko tatlong kulay kasi iyon pa lang ang kaya ng budget ko.

    VP LENI: Saan mo binibili mga retaso mo?

    TINA SAIT: Sa Bagong Barrio.

    VP LENI: Tapos ang mga retasong tinatahi mo binibenta mo?

    TINA SAIT: Opo. Dinudugtong-dugtong ko, ginawa kong pajama ng mga bata para maibenta ko rin.

    VP LENI: Tapos paano mo binibenta nilalako?

    TINA SAIT: Hindi po diyan lang po sa puwesto ko. Lumabas lang ako sa bahay. Lalalagay ko lang at habang ako ay nananahi, dinidisplay ko lang doon.

    VP LENI: Pero di ba kung naalala ko ang kuwento mo, parang ang kuwento mo noong panahon na iyon parang sa ilalim kayo ng NAPOCOR na poste nakatira. Na dapat walang tumitira doon pero dahil wala silang tirahan, doon sila sa danger zone.

    TINA SAIT: Talagang under the tower po ako [laughs].

    VP LENI: Buti nakakatulog kayo ng gabi, lalo na pag bagyo.

    TINA SAIT: Pag kumidlat makikita mo talaga iyong apoy kumikislap.

    VP LENI: Tapos ilang taon kayo tumira doon?

    TINA SAIT: Ay matagal na po, 1993 pa po kasi ako diyan nakatira.

    VP LENI: Hanggang ngayon doon ka nakatira?

    TINA SAIT: Ay, ang masama po nademolish. Nademolish ngayon, wala po kaming relocation. Iyong lang po ang ano doon.

    VP LENI: Kailan kayo nademolish?

    TINA SAIT: Noong November, nito lang po.

    VP LENI: Tapos saan kayo lumipat?

    TINA SAIT: Diyan lang po sa kapitbahay, nangupahan po kami ngayon kasi wala kaming relocation.

    VP LENI: Ilan kayong nademolish?

    TINA SAIT: Mga 128 kami doon.

    VP LENI: Tapos lahat nakikitira din?

    TINA SAIT: Opo.

    VP LENI: Pero ito di ba, nagumpisa ka bumili ka ng isang makina, tapos hindi ka na namamasukan?

    TINA SAIT: Hindi na po.

    VP LENI: Pero ang kuwento parang kahit ganoon ang hanapbuhay mo nakaipon ka para makabili ng makina di ba.

    TINA SAIT: Ngayon po ang ginawa ko bale dalawang makina lang muna tapos ngayon po anim na.

    VP LENI: Tapos mayroon ka nang mga mananahi?

    TINA SAIT: Mayroon na po.

    VP LENI: Papano iyon, ngayon na nangungupahan ka, bitbit mo din doon mga mananahi mo?

    TINA SAIT: Ang mananahi ko po doon lang sa tahian ko mismo. Ang sa bahay ko nakabukod doon sa tahian.

    VP LENI: Kasi dati sabi mo naglagay ka lang ng lamesa sa labas ng bahay. Pero noong nakaipon ka na…

    TINA SAIT: Kumuha na po ako ng puwesto.

    VP LENI: Ang puwesto mo aling Tina nasaan?

    TINA SAIT: Dito lang po sa bungad sa medyo, sa labas.

    VP LENI: Iyong maraming dumadaan.

    TINA SAIT: Opo marami pong dumadaan kantong-kanto kaya puwede akong, nagtinda ako doon. Nagtayo ako ng tindahan.

    VP LENI: Hindi lang tahian, buong tindahan?

    TINA SAIT: Binigyan po kasi ako ni ma’am Joy ng tindahan.

    VP LENI: Ah, ni Vice Mayor Joy.

    TINA SAIT: Opo. Kaya sinama ko po.

    VP LENI: Kailan ka pa nagkaroon ng tindahan aling Tina?

    TINA SAIT: Noong ano kasi iyong tindahan ko noong pagbigay ni ma’am Joy, mga isang taon na po.

    VP LENI: Isang taon na. So nakakatulong iyon?

    TINA SAIT: Nakakatulong po. Kaso lang po ngayon ang problema ko po sa puwesto ko sa tindahan ni ma’am Joy. Hindi ko maipuwesto kasi nademolish ako.

    VP LENI: Iyong tindahan mo dati nandoon sa nademolish.

    TINA SAIT: Opo nandoon po.

    VP LENI: Pero di ba pagdinedemolish mayroon namang kahit wala pa ngayon, mayroong assignment kung saan kayong ilalagay?

    TINA SAIT: Wala po.

    VP LENI: Wala pa hanggang ngayon. Naku, bukas itatanong natin kay Mayor Bistek kasi magkikita kami ni Mayor Bistek bukas. Itatanong natin iyan sigurado hindi naman kayo pababayaan aling Tina. Tatanong natin kay Mayor Bistek, tatanong din natin kay Congressman Kit. Di ba Congressman Kit ang inyong congressman. Pero ito aling TIna, iyong anak mong tatlo, nakatapos—nakapag-aral ba sila?

    TINA SAIT: Iyon lang po ang nakapag-aral po kasi noong ano na, nagrebelde po ang dalawa sa sama ng loob nila noong naghiwalay kaming mag-asawa.

    VP LENI: Ito ang panganay?

    TINA SAIT: Iyon po ang bunso ko. Iyon ang inaaalalayan ko talaga. Pero ang dalawa…

    VP LENI: Pero ang panganay na sabi mo nakakatulong sa iyo dati na maghanap-buhay, nasaan na siya ngayon?

    TINA SAIT: Andiyan naman po. Kasama ko naman po sila lahat hindi ko hiniwalayan kahit na may mga asawa na po, tinipon ko po sila hindi ko hiniwalay.

    VP LENI: Pero kung hindi nakapag-aral iyong dalawa, may trabaho naman?

    TINA SAIT: May trabaho naman po.

    VP LENI: Pero sana ang mga apo mo nakapag-aral.

    TINA SAIT: Maliit pa po ang dalawang apo ko. Ako lang din ang nag-aalaga. Doon ko lang din kunukuha sa tahian ang, kumbaga sa ano sinusubsob ko na sa kanila lahat ang ano…

    VP LENI: Noong naghiwalay kayo anong edad ba ng mga anak mo?

    TINA SAIT: Ma’am 6 years old.

    VP LENI: Ang bunso?

    TINA SAIT: Opo.

    VP LENI: Pero itong bunso nag-aaral siya?

    TINA SAIT: Ngayon po nagtatrabaho na.

    VP LENI: Ah tapos na siya?

    TINA SAIT: Opo tapos na po.

    VP LENI: Itong bunso ilang taon na?

    TINA SAIT: Ano na po, 20.

    VP LENI: Ah 20 na. Buti nag-aral. Kaya ano, ito malaking bagay kasi siguro alam naman nila ang kuwento mo. Alam nila ang paghihirap. Sana pahalagahan, pahalagahan ang hirap. Ang pagpapahalaga sa hirap makikita sa pag-aaral ng mabuti. Kaya ito aling Tina ngayon kahit nademolish ang bahay niyo, ang tahian patuloy?

    TINA SAIT: Opo patuloy.

    VP LENI: Ang apektado lang ang tindahan?

    TINA SAIT: Opo. Ang tindahan lang ni ma’am Joy.

    ELY: Di bale bukas makakausap po ni ma’am, at kakamustahin natin.

    VP LENI: Pero ito ang mga anak mo ba natutong magtahi?

    TINA SAIT: Sila po, ayan po marunong mahani.

    VP LENI: Oo kasi sayang di ba, ani na ang makina mo ang laking bagay.

    TINA SAIT: Kapag hindi siya nagtatrabaho noon ang ginawa niya tumutulong siya sa akin.

    VP LENI: Oo ang ganda-ganda ng suot mo. Hanggang ba ngayon, kasi di ba iyong kinuwento mo dati parang nagspecialize ka sa mga damit pambabae at saka pambata. Hanggang ngayon iyon pa din ang tinatahi mo? At iyong mga customer mo taga doon din?

    TINA SAIT: Opo, opo. Ngayon po hindi na mayroon na akong Mindoro, may ipapadala lang po ang pera.

    VP LENI: Tapos ipapadala mo rin? Papano ninyo ipapadala?

    TINA SAIT: Tracking po siya, door-to-door daw iyon. Tapos ang pera na pinapadala nila, ako nalang po ang bahala lalagay akong presyo, para ipadala ko sa kanila.

    VP LENI: Wow ang galing. Saka ang mga tahian aling Tina ang laking bagay kasi kahit sa pamahalaan di ba, sa gobyerno puwede kang magkontrata ng mga kurtina, mga uniform, mga toga pag graduation, maraming paraan.

    TINA SAIT: Sa akin kasi ma’am simula sa mga damit hanggang sa basahan.

    VP LENI: Pati basahan?

    TINA SAIT: Opo nakuha ko po.

    VP LENI: Pero ang basahan may kumukuha sa iyo para ibenta?

    TINA SAIT: Mayroon po.

    VP LENI: Ang galing. At saka ka Ely ang laking bagay na mayroong gaya ni aling Tina na may ganyang kuwento. Kasi marami talaga tayong kababayan minsan, halimbawa lalo na pag nagkahiwalay ang mag-asawa parang hindi na alam kung ano ang gagawin. Pero ito ang kuwento ni aling Tina kahit naging mahirap, pinakita niya na sa pagsisikap gaya ng sabi niya, gigising siya ng 4:30am maglalabada, pagkatapos didiretso sa tahian, pero napalaki ang mga anak na mag-isa. Kaya ngayon ano na din, kahit papano mas maginhawa na ang buhay ng pamilya nila kumpara doon.

    ELY: So aling Tina, salamat po sa inyong oras, sa pagbahagi sa inyong kuwento.

    VP LENI: Salamat sa inyo aling Tina.

    ELY: Okay samantala mga kasama, at bago tayo magtapos ma’am dito sa Biserbisyong Leni, isa rin po siguro sa mga issue hingian siguro kayo ng reaksyon dito sa mainit na pinag-uusapan iyong charter change iyong consultative committee. So nag-ano na po ang Pangulo diyan at mukhang ang, ito pamumunuan ni daiting Chief Justice Reynato Puno, na alam naman natin sinabi niya pabor po siya sa Con-Con dahil sa di baleng mahal, basta’t sigurado pulido.

    VP LENI: Ito malaki, parang very welcome na development ito ka Ely na nagkaroon ng, parang bumuo ng isang committee na pag-aaral ito. Kasi noong mga nakaraang linggo medyo may pagkabahala na nararamdaman tayong lahat. Kasi mayroong impresyon na minamadali. Na naipasa ito sa House of Representatives na mabilisan, ang pinakapag-aalala lang, alam mo ang Saligang Batas hindi ito basta-basta. Ito ang parang pinaka, pinakaframework ng pamahalaan na kung may mga pagbabagong gagawin dapat ang pagbabago idadaan sa isang, isang masusing pag-aaral na binibigyan pagkakataon ang iba’t ibang boses na makilahok. Mas marami ang debate, mas mabuti. Para nabibigyan ng pagkakataon ang mga mamamayan na malaman ano ba ang mga inihahain na mga panukala, saka bakit ba kailangan palitan. Sa atin nga ang pinakauna sigurong tanong, bakit kinakailangan baguhin ang Saligang Batas. Kasi tayo hindi naman tayo kontra. Hindi naman tayo kontra kung kinakailangan. Pero unang dapat matanong, kailangan ba? Ang pangalawa kong kailangan, ano ang proseso? Pareho kami ni Chief Justice Puno. Ako kahit mas magastos, mas gusto ko din ang Constitutional Commission. Unang-una, pagbuo sa kanila, sila talaga ang magiging boses nating lahat para sa pagbabago ng Konstitusyon. Pangalawa, iyon lang ang trabaho nila. Pag Con-Ass kasi ka Ely, iyong mga senador at congressman ang magbabago nito, pero puwera nito mayroon din silang ibang trabaho. Palagay natin mas mabuti sanang parang may nakatutok para hindi ito minamadali, para wala talagang ibang obligasyon kung hindi pag-aralan ang bawat pag-amyenda. Kaya ito ka Ely nagpapasalamat tayo na mayroong ganitong pagkakataon. Kilala naman natin si Chief Justice Puno, alam natin na isa itong eksperto sa larangan ng batas, lalong-lalo na Saligang Batas. At nagnanais lang tayo na ang pag-uusapan maging public. Kasi ang laking tulong para sa atin kasi boboto tayo sa isang referendum. Boboto tayo sa isang referendum na sasabi tayo kung sang-ayon ba tayo o hindi sa mga panukala, pero papano tayo boboto kung hindi natin alam? Kaya malaking tulong actually ka Ely ang naging Senate Hearing di ba. Pinakita ito sa TV. Malaking tulong kasi ang inimbitahan nila doon iyong mga, marami doon iyong mga miyembro ng 1986 Constitutional Commission. Naibahagi sa atin ano talaga ang mga dahilan kung bakit ganito ang mga probisyon, at malaking tulong iyon para sa ating lahat. Parang iyon ang pag-aaral natin bilang mga mamamayan. Ano ba talaga ang nangyayari bakit kinakailangan iyong ginagawa.

    ELY: Okay ma’am maraming salamat po sa inyong oras.

    VP LENI: Maraming salamat. Maraming salamat po sa lahat na sumama muli sa atin ngayong Linggo ng umaga.

    ELY: Okay mga kasama. Iyan po ang ating Bise President, si madame Leni Robredo. Ako po si Ely Saludar. Hanggang sa susunod na Linggo.

    – 30 –

    Posted in Transcripts on Jan 27, 2018