This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 39

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI sa RMN. Tayo po ay napapakinggan sa RMN Naga- DWNX 91.1, RMN Cebu-DYHP 612, RMN Cagayan de Oro-DXCC 828, at RMN Davao-DXDC 621. At sa lahat po ng inaabot ng broadcast sa pamamagitan po ng Facebook, “RMN News Nationwide: The Sound of the Nation,” pati na rin po sa FB Live, “VP Leni Robredo.”

    Mga kasama, ako pa rin po si Ely Saludar, at kasama po natin sa ating studio ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely! Good morning po sa lahat na kasama natin ngayong umaga, sa lahat pong nakikinig sa atin. Ayan. Iyong mga tagapakinig po natin sa Bicol, marhay na aga sa indo gabos, lalo na, Ka Ely, iyong mga kababayan natin sa Albay, kasi marami sa kanila iyong nasa evacuation centers ngayon. Sa ating mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong buntag kaninyong tanan.

    ELY: Napakaimportante po ang pag-uusapan namin ni VP Leni, dahil sa lahat po tayo may pakialam sa loob at labas ng bansa, at siyempre, may kinalaman po ito, Ma’am, sa….

    VP LENI: Sa passport—

    ELY: Ayon!

    VP LENI: —application. Ayon. Tayo nga, Ka Ely, nagpapasalamat tayo sa bisita natin ngayon, si ASec. Frank Cimafranca, kasi kahit Linggo, pinagbigyan tayo.

    Ito kasi, Ka Ely, marami tayong natatanggap na comments sa ating Facebook page, nagtatanong, nagtatanong tungkol sa waiting time sa passport.

    ELY: So iyan ho ay sasagutin natin ngayon, at siyempre bahagi pa rin ng serbisyo publiko ng BISErbisyong LENI ay tumutulong tayo para maiparating po iyong tamang impormasyon sa ating mga kababayan.

    Pero bago ho diyan, ilan ho sa mga naging aktibidad ng ating Bise Presidente sa nagdaang linggo, at siyempre patuloy po siyang tumututok sa kaniyang mga kababayan sa Bicol.

    VP LENI: Ngayong umaga, Ka Ely, kadarating ko rin lang galing sa Bicol. Nag-ikot ulit ako sa evacuation centers sa Albay. Pangalawang ikot ko ito, Ka Ely, kasi iyong una kong ikot, nakatatlong lugar lang ako dahil medyo marami sila. Noong nakaraang [linggo], Miyerkules, galing ako ng Camalig, Guinobatan, at Ligao [City]. Ngayon[g linggo naman], doon ako sa kabilang bahagi ng Albay, pero ano pa din, inaabot pa din noong parang 8-kilometer radius [danger] zone. Ano ito: Malilipot, Sto. Domingo, Legazpi City, saka Daraga. Ang hindi ko lang inabot, Tabaco, pero iyong aming team nasa Tabaco na bago pa ako dumating.

    Tiningnan namin iyong kanilang mga kalagayan at nagdala din tayo ng tulong. Noong una kong punta, ang pinakaproblema nila, gaya nga noong sabi ko noong nakaraang linggo, mga banyo, dahil parang talagang bursting to the seams iyong kanilang mga evacuation centers dahil sa dami ng evacuees. Pag-alis namin, nakapadala na kami ng portalets sa Guinobatan saka sa Camalig. Iyong pagbalik namin ngayon, medyo mas may kasagutan na. Nakausap natin… kasama namin si (Albay) Governor Al Bichara saka si Congressman Edcel Lagman pag-ikot, pati na iyong mga mayors. Sabi nila iyong DPWH (Department of Public Works and Highways), gumagawa na ng mga toilets kasi ang problema sa portalets, medyo mahal siya—mahal iyong arkila saka mahal iyong flushing. Kahit iyong sa amin, hindi naman namin inarkila pero may mga nagpahiram lang na partners namin, pero iyong paglilinis din, kailangan regular at medyo mahal siya, kaya sabi ng… sabi ni Governor, talagang nag-request na sila ng tunay na mga toilets na ilalagay sa mga schools. Ngayon, gumagawa na iyong DPWH, kaya mas mabuti.

    ELY: Okay, so ilan lang ho iyan dahil sa araw-araw at napakaraming ginagawang trabaho at aktibidad ng ating Bise Presidente. Pero siguro, Ma’am, ay magandang tutukan na po natin agad ang isyu sa passport, ano?

    VP LENI: Kasi maraming interesado talaga, Ka Ely. Iyong atin pong guest po ngayong umaga, si ASec. Frank Cimafranca, siya ay nasa Office of Consular Affairs ng Department of Foreign Affairs. Ayon. Siguro tatanungin—magandang umaga muna. Magandang umaga sa iyo, ASec.

    ASEC. CIMAFRANCA: Magandang umaga din sa inyo, Madam Vice President, saka Ka Ely, at sa inyong mga listeners.

    VP LENI: Ka Ely, sabi ko sa ating bisita, kay ASec, nagpapasalamat tayo kasi kahit Linggo, pinagbigyan tayo. Pero ito, alam natin na napakarami nating mga katanungan na natatanggap tungkol sa waiting time sa passports. Ayon.

    Ito, ASec, siguro ang pinakaunang tanong: Ano ba iyong pagkakaiba ngayon kumpara noon at parang biglang naging problema iyong waiting time sa passport?

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyong problema natin ngayon, Madam Vice President, ay dahil iyan sa kakulangan sa kapasidad. Talagang iyong demand ngayon sa passport ay lumobo nang husto, especially nitong nagkaroon tayo ng 10-year validity ng passport. Parang nakita namin iyong demand na tumataas.

    Pero ganoon pa man, when I assumed as assistant secretary two years ago, we already saw na talagang magkakaproblema sa kapasidad. We already lacked capacity two years ago. Kaya we have been proposing to open more consular offices, ano? In fact, in the last two years, we have proposed to open eight more consular offices in different parts of the country.

    VP LENI: Hindi lang sa Metro Manila, pati sa mga probinsya?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes.

    VP LENI: Ito po, iyong… ito kasi, halos nababasa natin very regularly iyong mahirap kumuha ng appointment sa passport, tapos iyong mayroon pa po akong nabasa sa Facebook na taga-Manila siya, kinailangan niyang pumunta sa Bicol. Walang flight dahil sa eruption. Nag-drive siya ng 10 hanggang 12 oras para lang magpa-passport. Medyo nakakagulat iyon kasi ako, ilang beses na din akong kumuha sa Bicol, parang ano, napaka-relaxed ng consular office doon. Pero ngayon, balita namin mula sa mga tagaroon, marami na ring pumipila doon na hindi tagaroon. Iyon po ba ina-assign, o naghahanap siya ng kung saan siya ma-a-accommodate?

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyong appointment system po kasi natin, ito ay integrated— buong Pilipinas—so you just select the site at makikita mo kung mayroong available slots. So kung makikita niyo, maraming slots sa malalayong lugar, kagaya ng Puerto Princesa, Tuguegarao, Legazpi, saka iyong mga passporting sites natin dito sa Metro Manila saka iyong malalapit na probinsya katulad ng Pampanga, talagang punung-puno po. Kaya iyong mga taga-Maynila, dahil sa kakulangan ng slots dito sa area na ito, bumibiyahe sila, pumupunta sila sa ibang lugar.

    VP LENI: Kasi kakaiba po. Dati, kapag hindi ka nakakuha within 30 days, medyo grabe na. Pero ngayon, ang balita namin, ASec—hindi lang namin alam kung totoo—balita namin hanggang June puno na iyong passport application appointments.

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, kasi tulad ng sinasabi ko, dahil sa malaking demand kaya madaling maubos iyong appointment slots na ino-open namin. Pero ano naman ito, kapag nag-open kami ng appointment slots, hindi iyon—paunti-unti iyon. So it’s done on a staggered basis para hindi maubos kaagad.

    So every day, we open. We open thousands of slots every day.

    VP LENI: Gustong sabihin, ASec, kung nag-log in ako ngayon, hindi ako nakakuha ng slot for the next month, posible ba na kapag nag-log in ako bukas makakahanap ako?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes. Pero iyon nga, unahan, kasi ang rule niyan is first come, first served basis.

    VP LENI: Tapos walang oras na fixed kung kailan kayo mag-o-open?

    ASEC. CIMAFRANCA: Walang oras, it’s done randomly kasi alam niyo, the fact is that marami ding nagsasamantala doon sa appointment system—binebenta—kaya makikita mo sa internet ngayon, sa Facebook, maraming nag-aalok, binebenta iyong appointment.

    VP LENI: Magkano nila binebenta, ASec?

    ASEC. CIMAFRANCA: I don’t know. Mayroong mga naimbestigahan namin na nagrereklamo—

    VP LENI: Nabebentahan pero naloloko?

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, naloloko. Sabi nila, 2,000 to 2,500 [pesos] daw.

    VP LENI: Ito po, ano iyong deterrent natin sa ganito?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, sa ngayon, mayroon kaming advisory sa website namin na huwag tangkilikin iyong mga ganito dahil malamang kayo ay mabiktima sa pangloloko. At the same time, mayroon din kaming warning na we are coordinating now with the NBI (National Bureau of Investigation) and the PNP (Philippine National Police) to have all of these sites, itong mga nag-aalok, investigated, and to press charges, if needed.

    VP LENI: Mayroon na po bang—kasi nabasa ko po, I think several days ago, na humingi na po kayo ng tulong sa NBI. Mayroon na po bang parang nakasuhan?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, sa ngayon, wala pang na-file-an ng charges in court, pero may ongoing investigation. Medyo may kahirapan din because in most cases kasi, fraud. You are a lawyer, Ma’am, I am also a lawyer. So it’s difficult sometimes to prove that there was fraud. Minsan kasi iyong pag-alok at pag-engage ng services ay parang agency. Parang binabayaran niya for the service that was provided. So unless you can prove and iyong complainant talaga magsampa ng kaso ng fraud, then malamang puwede mong kasuhan.

    VP LENI: Kasi parang… parang naging practice din po na iyong travel agencies nag-o-offer din ng passport services, ‘di ba? So kung mag-offer sila ng passport services, kukuha sila ng slot para sa kanilang kliyente. Allowed pa po ba iyon?

    ASEC. CIMAFRANCA: Wala na. Since August of last year, tinanggal namin iyong quota para sa mga travel agencies. Mga 1,200 iyon daily, all over the country.

    VP LENI: Parang naka-reserve siya for travel agencies?

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, naka-reserve siya for travel agencies. They have their own portal na doon nila ikukuha ng appointment iyong kanilang mga kliyente. Ngayon wala na, tinanggal natin because the secretary, si Secretary Cayetano, of course based on the priorities of the present administration, binibigyan ng prayoridad iyong mga OFWs (overseas Filipino workers). Kaya iyong mga tinatawag nating first-time OFWs, iyong naghahanap pa lang ng trabaho palabas, ay binibigyan natin ng slots ngayon. May sarili silang portal.

    VP LENI: Kasi ito, kung hindi ako nagkakamali, ASec, mayroong listahan ng mga exempted na pumila. Isa na doon iyong mga OFWs.

    ASEC. CIMAFRANCA: Itong mga OFWs na balik-manggagawa. Kapag ikaw ay—

    VP LENI: —magre-renew.

    ASEC. CIMAFRANCA: Kasama sila sa mga senior citizens, persons with disabilities, minors 7 years old and below, mga pregnant women, solo parents.

    VP LENI: Iyon hindi na kailangang pumila.

    ASEC. CIMAFRANCA: Hindi na kailangang pumila. Sa lahat ng ating mga tanggapan, puwede silang mag-walk-in at nag-apply.

    ELY: ASec, kasi dito, nagpunta ako sa passport.gov.ph, mayroong lumalabas na “No Appointment is Needed For the Following.” Iyong mga OFW na binabanggit niyo, halimbawa mag-a-apply pa lang, kasi nakalagay po doon “OFW with the sufficient working status,” iyong contract. Paano kung wala pang kontrata, puwede po sila dito?

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyan iyong sinasabi kong first-time OFW.

    VP LENI: Ano po iyong puwede nilang ipakita?

    ASEC. CIMAFRANCA: Ang ano kasi diyan, they will have to go through their recruitment agencies. So iyong licensed recruitment agencies, sila ang may access sa portal, kasi this is a way for us also to regulate, kasi baka maabuso, mapanggap na OFW o magtatrabaho sa abroad. So for us to be able to determine that, dapat dumaan sila sa recruitment agency. And the recruitment agency will be the one to set the appointment for them.

    ELY: Sa DFA pa rin po sila mag-apply, ano? Kasi kapag dumaan sa agency minsan may patong nang kaunti…

    ASEC. CIMAFRANCA: Usually, ang sabi ng mga licensed recruitment agencies when they were asking for this facility, sabi nila, “Alam niyo, kami naman ang gumagastos, eh. Iyong mga pasaporte ng nire-recruit namin, kami naman ang gumagastos.” Kaya sabi nila, “Dapat lang na dumaan sa amin, because we spend for their documentation.”

    VP LENI: Ito, ASec, may mga pagkakataon—may mga kakilala na akong ganoon—na parang na-emergency lang, kailangang umalis, tapos iyong passport pala mag-e-expire in the next 6 months. Parang nag-i-issue iyong DFA ng exemption? Parang temporary extension?

    ASEC. CIMAFRANCA: Those are in extreme cases, ano? Totoo na kapag may emergency ka and there is an urgent need to travel, ina-accommodate namin iyan

    VP LENI: Pero ito, ‘di ba, parang hinabaan niyo lang nang kaunti iyong ano iyon, iyong parang… parang in-extend mo lang iyong date ng… effectivity ng passport, pero hindi mo naman nire-renew. Kailangan pa rin niyang mag-renew. Ine-extend niyo lang nang kaunti, ‘di ba?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, totoo iyan, Ma’am. Kapag may ganiyang emergency, kailangang kaagad mag-travel ng tao at hindi makapaghintay doon sa bagong passport niya, ang ginagawa namin ine-extend namin for one year. But that person still has to renew. Kailangang mag-renew. Tapos pagbalik niya puwede na niyang kunin iyong bago niyang passport.

    VP LENI: Ito iyong parating nakakaligtaan, na may rule iyong DFA na hindi ka na puwedeng magbiyahe kung ang passport mo ay mag-e-expire within 6 months, ‘di ba? Within 6 months after the time of travel. Mayroong nahaharang sa airport na ganito. Ano po iyong dahilan kung bakit, halimbawa, magbibiyahe ako ngayon, February, pero ang aking passport mag-e-expire pa naman ng May, pero pagdating ko sa airport hindi na ako pabibiyahehin. Ano ba iyong dahilan? Hindi pa naman expired pero bakit bawal na siyang magbiyahe?

    ASEC. CIMAFRANCA: That’s the standard, Ma’am. International iyan.

    VP LENI: Hindi iyan sa atin?

    ASEC. CIMAFRANCA: Hindi sa atin iyan. And that is not a DFA rule. Sa Immigration iyan. That’s why the one controlling iyong travel, iyong Immigration

    VP LENI: As far as the DFA is concerned, hanggang hindi pa expired, okay ka pa.

    ASEC. CIMAFRANCA: Most countries do not accept passports that are less than 6 months from validity, pero there are other countries—gaya ng Pilipinas—tayo, we accept iyong less than 6 months. Halimbawa iyong banyaga, papasok dito sa Pilipinas tapos less than 6 months iyong passport niya, tinatanggap iyan provided na mayroon siyang embahada dito sa Pilipinas na puwedeng i-extend iyong passport niya.

    VP LENI: Pero kung wala, hindi puwede?

    ASEC. CIMAFRANCA: Hindi puwede kapag wala. Halimbawa, wala silang embahada dito, tulad ng Azerbaijan, so hindi puwede. He has to be rejected.

    VP LENI: Tapos ito, ASec, from 5 years, ngayon 10 years na iyong validity. Mayroon bang pagbabago sa presyo?

    ASEC. CIMAFRANCA: Wala. It is the same price: 950 [pesos] for regular processing and 1,200 [pesos] for expedite processing.

    VP LENI: Kapag expedite mo, ilang araw iyon?

    ASEC. CIMAFRANCA: Expedite is 7 days. Regular is 10 days.

    VP LENI: Kaunti lang iyong difference ng expedite at regular.

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo. Pero minsan iyong expedite, 5 days kaya na, nandiyan na iyong passport.

    VP LENI: Siguro ulitin na lang natin para sa mga listeners: Iyong regular passport po, iyong regular na processing time, 950 pesos. Pero kung gusto niyong mas mabilis, 1,200 pesos. Ang mga probinsya po, ano iyong mga… ano iyong kakaibang rates nila?

    ASEC. CIMAFRANCA: Mayroon din tayong expedite sa probinsya, pero 10 days naman iyong expedite then 20 days iyong regular. Kasi pinapadala pa dito and we need time—

    VP LENI: Iyong presyo po?

    ASEC. CIMAFRANCA: It’s the same.

    VP LENI: 950 din saka 1,200?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes.

    VP LENI: Mahalaga iyon kasi iyong iba, kapag iba iyong maglalakad sa kanila, napapatungan nang malaki-laki, kaya dapat sinasabi kung magkano iyong dapat presyo ng passport.

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, pero ito parang ano lang diba, parang hinabaan niyo lang ng kaunti iyong, ano iyon, iyong parang….

    ELY: Ini-extend na kasi 6 months before bawal nap o gamitin eh.

    VP LENI: Parang ini-extend yung, iyong date ng-

    ELY: Date of expiry, ma’am.

    VP LENI: Oo, date ng effectivity ng passport, pero hindi mo naman nire-renew talaga iyong passport. Kailangan niya pa din na mag-renew. Parang ini-extend niyo lang ng kaunti, diba.

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, totoo iyan ma’am. Pag mayroong ganyang emergency no, na kailangang mag-travel kaagad iyong tao, ay – at hindi makapaghintay doon sa bago niyang passport no, dahil kailangan na niyang mag-renew. Ang ginagawa namin diyan, ini-extend namin for a period of one year. But the person still has to renew.

    VP LENI: Still has to renew, oo.

    ASEC. CIMAFRANCA: Kailangan mag-renew siya and then, i-extend naming.

    VP LENI: Mh-hmm.

    ASEC. CIMAFRANCA: And then pagbalik niya, pwede niya ng kunin ang bago niyang pasaporte.

    VP LENI: Oo, ito po ano, ito yung parating nakakaligtaan eh, na may rule iyong DFA na hindi ka na pwede magbyahe kung ang passport mo ay mage-expire within six months, diba? Within six months as of the time of travel. Mayroong mga nahaharang sa airport na ganito eh, anu-ano po yung mga dahilan kung bakit, halimbawa, magba-biyahe ako ngayon, February, pero ang aking passport mage-expire pa naman ng, sabihin natin, May. Pero pagdating ko sa airport hindi na ako papabiyahiin, ano-ano ba yung dahilan, hindi pa naman expired, pero bakit bawal na siya magbiyahe?

    ASEC. CIMAFRANCA: That’s a standard, international standard.

    VP LENI: Hindi lang sa atin?

    ASEC. CIMAFRANCA: Hindi sa atin iyan, no. And that is not a DFA rule no, it is – sa immigration iyan.

    VP LENI: Sa immigration.

    ASEC. CIMAFRANCA: Pag may immigration authorities, no. That’s why the one controlling iyong travel-

    VP LENI: Oo, sa immi-

    ASEC. CIMAFRANCA: Hindi ka paaalisin ng immigration pag ….

    VP LENI: So as far as the DFA is concerned, hanggang- hanggang di pa-

    ASEC. CIMAFRANCA: Wala.

    VP LENI: Hanggang di pa expired iyong passport mo, okay ka pa.

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo. So most countries do not accept passports that are less than six months. And validity, no. But there are countries, in fact ang Pilipinas no, tayo. We accept kung less than six months yan, halimbawa iyong banyaga, iyong foreigner-

    VP LENI: Papasok siya?

    ASEC. CIMAFRANCA: Papasok siya dito sa Pilipinas. Tapos less than six months iyong passport niya, no. Iyong validity. Tinatanggap yan, provided, na mayroon siyang embahada dito sa Pilipinas na pwedeng i-extend iyong passport niya.

    VP LENI: pero kung wala, hindi pwede?

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo hindi pwede pag wala. Halimbawa, wala silang embahada dito katulad ng Azerbaijan, iyong ganyang mga countries, no? So, hindi pupwede. So he has to be rejected.

    VP LENI: Tapos ito Asec, diba from five years, starting this year, 2018. Ten years na iyong validity. Mayroon bang pagbabago sa presyo?

    ASEC. CIMAFRANCA: Wala. It’s the same price. 950 for regular processing and 1,200 for expedite processing, no.

    VP LENI: Ang expedite po, ilang araw iyon?

    ASEC. CIMAFRANCA: Ang expedite is seven days.

    VP LENI: Tapos ang regular?

    ASEC. CIMAFRANCA: Ang regular ten days, kapag regular.

    VP LENI: Oo.

    ASEC. CIMAFRANCA: Working days.

    VP LENI: So kaunti lang yung difference ano, ng seven tsaka ten.

    ASEC. CIMAFRANCA: But sometimes, yung expedite mga 5 days-

    VP LENI: Kaya na.

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, kaya na. Nandiyan na iyong passport, so all they have to do is just check.

    VP LENI: So siguro uulitin lang natin iyon ka-Ely, no. Para sa ating mga listeners, yung regular passport po, yung ten days yung processing time.

    ASEC. CIMAFRANCA: Metro Manila iyon ma’am.

    VP LENI: Metro Manila, 950 pesos. Pero iyong kung gusto ninyo ng mas mabilis, 1,200 pesos. Sa mga probinsya po, ano iyong kakaibang rates nila?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, mayroon din tayong expedite sa probinsya pero 10 days naman. 10 days iyong expedite, and then, I think 20 days.

    VP LENI: Dahil pinapadala pa iyon sa Manila.

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, pinapadala pa dito. And we need time to—

    VP LENI: Tapos iyong presyo po?

    ASEC. CIMAFRANCA: It’s the same. Walang iba.

    VP LENI: Ah it’s the same, 950 din at saka 1200. Ayun. Ka-Ely mahalaga iyon kasi iyong iba, kapag iba iyong maglalakad sa kanila, paminsan napapatungan ng malaki-laki eh. Kaya siguro mahalaga na sinasabi sa kanila kung magkano iyong presyo ng passport.

    ELY: Asec, dito ho, lalong bumibigat iyong problema, ang binabanggit hindi nakakakuha ng appointment iyong iba naman hindi nakakasipot. Kung minsan, iyon po ang problema, sinasabi ng mga satellite offices niyo, marami pero punong-puno biglang kakaunti lang. May penalty po ba ito? Wala?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, may penalty iyan sa ngayon, but it’s a time penalty. So, ibig sabihin kapag hindi ka sumipot sa oras o araw ng appointment, hindi ka pwedeng magpa-appointment within the next thirty days. It’s a time penalty. Pero sa ngayon, we are contemplating of implementing iyong e-payment. So, sa e-payment kapag book mo ng appointment, magbabayad ka.

    VP LENI: Para maiwasan.

    ASEC. CIMAFRANCA: So, ngayon kapag nagbayad ka eh di kailangan sumipot ka. Otherwise, you forfeit iyong payment mo. That will improve the appearance rate siguro. Kasi sa ngayon, 30% hindi nag-aappear eh, on the average.

    VP LENI: Ang laki noh?

    ELY: Kasi Ma’am ngayon kapag kukuha ka ng US visa, kapag hindi ka sumipot, lilipad na iyong, magkano ba iyon, 500 dollars.

    VP LENI: Tapos ito po, nagwowonder lang kasi ako kung papaano, iyong sinasabi nilang mga fixers, papaano ba niya nabibili nang mas maaga iyong slot? Kapag nagrereserve ng slot naman, nandoon na iyong pangalan ng ano diba, ng mag-aapply. So, paano niya iyon gagawin na kukuha na siya in advance, hindi pa naman niya alam kung sino iyong bibili, diba? Parang hindi ko ma-imagine kung paano niya iyon ginagawa.

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, iyan ay iniimbestigahan namin ano. Iniimbestigahan namin iyan. Pero sa ngayon, there are two possibilities na aming nakikita. Iyong una, iyon talagang panloloko lang. So, ang ginagawa nila, kunwari nagrereserve sila ng appointment slots. Inaabangan din nila iyong paglalabas ng slots, and then irereserve nila iyon. And they enter iyong real names ng fictitious persons.

    VP LENI: Fictitious? Ah real names.

    ASEC. CIMAFRANCA: And then ibebenta nila iyon. Tapos kapag binenta iyan, they find a way to change, kunwari ilagay mo iyong pangalan ng bumibili, pero in reality, kasi may barcode iyan eh. At nachecheck namin iyan kapag appear niya during his appointment date.

    VP LENI: Alam niyo kung pinalitan iyong pangalan?

    ASEC. CIMAFRANCA: Oo, kasi iba iyong pangalan eh, iyong detalye na lalabas doon sa monitor, iba. So, that means panloloko talaga. Now ngayon, recently, we have observed na mayroong mga ganiyan na nagrereklamo, pero tunay naman. Iyong appointment na nakikita namin, tunay na nakakuha ng appointment. So, mayroon kaming nahuli doon sa internet na mayroong nag-aalok tapos nagpapasubmit ng mga detalye. So nandoon na iyong mga pangalan, ilagay doon, the same, the same details na nandoon sa appointment site namin.

    VP LENI: Pero iyong gustong sabihin nito, bago siya magbenta, mayroon na siyang customer?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, mayroon siyang customer. Ngayon, inaabangan niya iyong site, tapos ineenter niya iyong pangalan ng customer niya. So iyong mga ganiyan…

    VP LENI: Mga malikhain ano.

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyong mga ganiyan, that is a legitimate appointment. That is a legitimate appointment. That’s what I said na kapag ganiyan, malamang parang agency iyan na hinahire kita at ineengage ko iyong services mo and binabayaran kita for that purpose.

    VP LENI: Tapos ito po, kung may mag-aapply ng passport for the first time, ano iyong mga kailangan niyang dalhin?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, for the first time applicant, ang pinakamahalagang requirement, is iyong birth certificate, PSA.

    VP LENI: Kailangan bang NSO?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, NSO authenticated birth certificate, and then one valid government issued ID. Iyong mga driver’s license, SSS, GSIS, voter’s ID, iyong mga ganoon, PRC ID. Kapag mayroon ka noon, iyon lang, tapos na.

    ELY: Pero Asec., delikado po iyan noh? Iyong mga nag-aagency nating mga kababayan, kasi yung mga personal na impormasyon nila, naibibigay baka magamit po, mabiktima po sila. Delikado po iyan.

    ASEC. CIMAFRANCA: That’s why sinasabi ko ‘wag ninyong tangkilikin. Malamang, mabiktima pa kayo sa panloloko, and iyong mga, iyong risk na maibigay iyong mga detalye ninyo at mabiktima kayo sa ibang paraan.

    VP LENI: Kasi naalala ko, naalala ko Asec. nung practicing lawyer ako, may naging kliyente ako na na-find out niya na mayroong lumabas na OFW gamit yung ano niya, hindi lang yung pangalan, pero lahat na details niya. Hindi niya naman kakilala. Nalaman niya lang kasi nagkaroon ng kaso abroad eh. Tapos hindi niya alam kung paano nakuha yung kaniyang detalye, hindi sila, hindi parehong probinsya iyong pinanggalingan nila. Wala silang common na kaibigan. Pero iyong buong detalye niya ang nakuha. Sabi namin, most probably sa agency eh. Kasi iyong sabi naman noong OFW, iyon iyong advise ng agency na mag-assume name kasi kung iyong dati niyang circumstances hindi siya mabibigyan ng visa.

    ASEC. CIMAFRANCA: Totoo iyan. Ito iyong tinatawag nating identity theft, ano, or those who assume another person’s identity. Maraming ganoong kaso ano, pero most of the cases ang ginagamit na identity ay yung mga kamag-anak–kapatid, pinsan.

    VP LENI: At least iyong ganoon, with consent. Diba iyong nakakatakot iyong may ibang nagpapanggap na ikaw eh.

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyong mga ganoon, iniimbestigahan natin iyan. And if we determined na talagang walang complicity iyong tao na nabiktima, kinacancel natin iyong passport. I-issue-han natin ng passport iyong tao whose identity was stolen, at kinacancel natin iyong isa.

    VP LENI: Ito Asec. Siguro ano last few questions. Iyong problema ba sa bulk noong kumukuha ng appointments at iyong sa lang ng appointments na nabibigay, mayroon bang similar na problema sa ating mga consular offices sa labas ng Pilipinas?

    ASEC. CIMAFRANCA: Oh yes.

    VP LENI: Mayroon din.

    ASEC. CIMAFRANCA: Ako, nanggaling ako sa Dubai. I was consul general in Dubai before I assumed my post here. At doon, iyong mga Pilipino ay mga 500,000. Ang dami ng mga Pilipino doon. So, we were averaging mga between 300-400 applications per day.

    VP LENI: Per day. Hindi pa rin kinakaya?

    ASEC. CIMAFRANCA: Pero hindi kakayanin iyon. So, ang ginagawa natin is hanggang 300 lang ang kapasidad ng konsulado noh.

    VP LENI: Everyday iyon noh?

    ASEC. CIMAFRANCA: Everyday. So, ang ginagawa natin 250 of the 300 is by appointment. So mayroon kaming 50 na nirereserve for…

    VP LENI: Na walk-in? Na qualified?

    ASEC. CIMAFRANCA: Na walk-in. Nirereserve namin. And then doon sa 250, mayroon din namang hindi sisipot diyan eh. Ipagpalagay na nating mga 200 ang sisipot, so iyong 50 puwede nating idagdag doon sa walk-in. That’s why we have a hybrid system there. So…

    VP LENI: Nag-aadjust adjust.

    ASEC. CIMAFRANCA: Mag-aadjust iyan. Ang mga walk-in sasabihan namin na “Uy, ‘wag kayong pupunta sa konsulado ng umaga. After lunch na kayo pumunta dito ‘cause you will not be accommodated in the morning because ang bibigyan ng priority, iyong mayroon appointment.” So, that’s the hybrid system. And to make up for the lack of capacity, ang ginagawa namin, dinalasan namin iyong tinatawag naming consular outreach, ano. So, every month, we do consular outreach in other emirates like Ras Al Khaimah and Fujairah, alternating.

    VP LENI: May nabasa rin ako Asec. Mayroon din kayong mobile passporting dito diba sa loob ng Pilipinas? Ano iyon? Paano iyon ginagawa, papaano sineschedule? Tsaka saan?

    ASEC. CIMAFRANCA: Iyong mobile passporting service matagal na naming ginagawa iyon and this is usually done in partnership with LGUs, ano, local government units. And before we used to have this only during weekends, kasi iyong mga tao namin na nagtatrabaho ng Monday to Friday, nag-oovertime lang during weekends, and they go to other provinces or other cities to conduct iyong mobile services. So, it’s the LGUs who usually request for these services and then we give them the guidelines, kasi mayroon kaming tinatawag na pre-registration, kasi kailangan i-verify muna namin iyong mga applications.

    VP LENI: Pero gusto sabihin narerelease na iyong passport the day na magkaroon ng passporting services kasi mayroon ng pre-registration.

    ASEC. CIMAFRANCA: No, hindi.

    VP LENI: Hindi pa din.

    ASEC. CIMAFRANCA: Is just to determine that the person is not in our lookout list, wala siyang pending case, wala siyang derogatory record, tsaka walang assumed identity, para during the time of the mobile service, wala siyang problema. Tuloy-tuloy at mabilis.

    VP LENI: Tuloy-tuloy, oo. Pero ito Asec, sa experience ninyo kapag nagmomobile services, ilan iyong naseserve niyo within a day?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, it depends Ma’am. It’s really up to the LGU. If the LGU says that they have 1500, then we will adjust. We will send maybe around 15 people to do mobile service. Kung less, kasi we are averaging in between 700 to mga 1500.

    VP LENI: A day?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yeah, in one day doon sa mga mobile services namin. So we adjust the number of machines and number of people that we send.

    VP LENI: Pero iyong experience niyo po talagang maramihan kapag nagmomobile kayo, kapag LGU ang sponsor?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, Ma’am.

    VP LENI: Kasi ina-announce nila ano?

    ASEC. CIMAFRANCA: Especially sa mga LGUs na more or less regular, kasi mayroong mga LGUs na mga suki na namin like halimbawa, Ilocos Sur, the province of Ilocos Sur. Siguro they conduct mga twice in a year. Or in my home province sa Bohol ano, si Gov. Chato nagrerequest palagi ng ganiyan.

    VP LENI: Taga-Bohol po pala kayo. Oo, si Gov. Chato.

    ASEC. CIMAFRANCA: We accommodate Mindoro.

    VP LENI: Iyong nagkagulo sa City Hall ba iyon ng Manila? Diba lumabas sa balita parang nagkagulo eh, dahil sa passport services, ano iyon, request rin ng LGU?

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, Ma’am, but that was different. That was the passporting on wheels. Sa ngayon, we now have the passport on wheels. Now these are dedicated mobile services, we can do this Monday to Friday, hindi lang weekend. So Monday to Friday, we can already do mobile services. And this can also be done in partnership with LGUs, as well as other stakeholders, kahit mga malalaking kumpanya, mga eskwelahan.

    VP LENI: Naalala ko noong nasa Kongreso ako, pumupunta kayo doon eh. Doon na lang kami pumipila lahat.

    ELY: Okay, so may mga text sa atin dito. “Hi Ma’am Leni at Sir Ely, bakit noong araw na Pilipinas Teleserve ang naghahandle ng mga passport appointment system, walang mga bentahan ng slots since GMA and PNoy time? I heard Teleserve din ang gumawa ng US Embassy appointment system. Salamat po. Kay Tonyo ng Pansol.

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, iyong panahon ng Teleserve, very limited ang talagang accommodate nila sa appointment system. Kasi iyong appointment system nila was only applicable sa Aseana—iyong main office namin. So it did not really serve the other sites. Like ngayon, we have 28 eh, 27 consular offices plus Aseana.

    VP LENI: Pero ngayon po wala na iyong Teleserve?

    ASEC. CIMAFRANCA: Wala na, wala na iyong Teleserve. And iyong Teleserve appointment system, very limited iyon kasi iyong capacity natin was 1900.

    VP LENI: Ngayon lumobo na?

    ASEC. CIMAFRANCA: Sa Aseana alone, we have already 3300 appointment slots. And hindi pa including iyong walk-in doon. Ang walk-in namin we are averaging 1000-1200 walk-in per day. Kung ah, kung ah, kung lahat ng 3300 ay sisipot, plus 1000, more than 4000. And you know, if 4000 sisipot sa Aseana in a single day, talagang we will be bursting at the seams.

    VP LENI: Eh doon pa naman hindi nawawalan ng tao. Bawat punta ko doon Asec. Talagang box office hit.

    ELY: Okay, so, siguro bago tayo magtapos dito kay Asec. Baka may anunsyo o panawagan pa kayo sa taumbayan. Iyong ibang kababayan natin ngayon talagang nagagalit po talaga sa DFA at sa gobyerno. Alam naman po natin na iyan po ay kontra sa adbokasiya ng administrasyon.

    ASEC. CIMAFRANCA: Yeah, that’s why kami po ay humihingi ng paumanhin ano sa sitwasyon ngayon. Talagang may kahirapan sa pagkuha ng appointment, dahil sa kakulangan sa kapasidad natin. And we are trying our best to increase this capacity. Kaya sinasabi ni Secretary Cayetano na talagang kailangan gagawa kami ng paraan. In fact kung ano mag-open kami ng Sabado sa Aseana. And then iyong two shifts, so of course iyong mga ganiyan hindi naman ganoon kadali iyan kasi we will need more…

    VP LENI: Magdadagdag kayo ng empleyado.

    ASEC. CIMAFRANCA: Yes, we need more staff, and of course the overhead expenses will also increase. So iyon iyong mga challenges naming. Pero ang talagang long term solution, is to really open more consular offices, and it is already program for this year, ano. Walo. We are going to open 8 additional consular offices.

    VP LENI: Ano po iyon, mga first half po ba ng 2018?

    ASEC. CIMAFRANCA: Well, actually, iyong dalawa is already ready for occupancy. The one in Santiago, Isabela is ready for occupancy kaso lang we are still awaiting the plantilla from DBM to staff the office in Santiago. And then the other one is in San Nicolas, Ilocos Norte. So, this will be available during the first quarter of this year.

    VP LENI: Ito po Asec, last last question na lang. Hindi naman pala question pero parang iniinform niya lang tayo, Lin Cuaton. Ang sabi po, “Magapply dapat ako sa province sa Lucena. Hindi ako makarenew dahil ang mga taga-Manila nasa Lucena. Doon na nga natutulog.” Nangyayari po talaga iyong ganito. Dumadayo doon sa mga less busy at doon pumipila.

    ELY: Nauunahan pa sila.

    ASEC. CIMAFRANCA: Siguro, that may be true ano. Pero bakit sila matutulog doon, eh kung wala silang appointment hindi din naman sila maaaccommodate doon. So I think nangyayari iyan kung talagang nakakuha sila ng appointment doon sa site naming sa Lucena.

    VP LENI: Oo nga po, ang nakalagay dito galling Manila, doon na natutulog. Actually po maraming mga tanong, mayroon po bang priority lane for senior citizens? Sabi niyo mayroon. Iyong PWD ba kailangan po bang magpa-appoint? Ang sabi niyo po hindi na. Ayun.

    ELY: Tsaka may ano naman po, kapag nag-online kayo, lumalabas iyong mga hindi na kailangan ng appointment.

    ASEC. CIMAFRANCA: Correct, at saka magtanong sila.

    VP LENI: Oo kasi baka doon sila sa mas mahirap eh mayroon namang mas madali.

    ELY: So huling tanong ko na lang po Asec., kasi alam naman natin iyong mga kasama nating senior citizen na hindi po aktibo sa ganiyan, sa Internet, papaano po sila makakapag-appointment? Kasi may mga tao po talagang walang social media account, so hindi po nila alam kung papaano gumamit ng Internet, lalo na iyong mga nasa probinsya po.

    ASEC. CIMAFRANCA: Kaya iyong mga ganiyan, lalo na, well, makipag-ugnayan sila sa mga LGUs kasi baka naman iyong mga LGUs mayroong mga computer at saka internet. Sila ay, siguro that’s part of the service they can provide to their constituents na matulungan gumamit ng Internet service para makapag-appointment. O baka naman iyong LGU, mayroon na siyang schedule ng mobile service, o eh di doon maaaccommodate.

    VP LENI: Doon na lang. Kasi sa probinsya Asec. Marami pa naman talagang hindi nakakapag-computer. So, talagang highly encouraged na iyong LGU may ganitong ino-offer na serbisyo sa kanilang constituents. Wala na tayong oras Ka-Ely.

    ELY: Marami pong salamat sa inyong panahon dito po sa aming palatuntunan.

    VP LENI: Maraming maraming salamat Asec.

    ASEC. CIMAFRANCA: Maraming salamat rin. It was a pleasure and an honor.

    VP LENI: Maraming salamat.

    ELY: Iyan po si Asec. Cimafranca ng DFA. Nawa’y natugunan namin at nasagot ang inyong napakaraming tanong patungkol po sa isyu ng passport application.

    VP LENI: Ka Ely alam mo ang guest natin ngayon fan ako nito. Matagal ko nang nabasa ang kanyang kuwento, matagal namin siyang finifeature, pero ngayon ko lang siya nameet. Ang ating bisita si teache Sabs, ang kanyang tunay na pangalan Sabrina Ongkiko. Magandang umaga sa iyo teacher Sab.

    SABS ONGKIKO: Magandang umaga po ma’am. Magandang umaga po sir.

    VP LENI: Ayon, parang estudyante pa din lang si teacher Sab, ano? Parang mga kaedad niyo lang. Kasama niya ka Ely ang iba niyang estudyante. Ang katabi ni teacher Sab dito, siya ang president ng Culiat Elementary Schoot student government, si Rexson Paliwanan. Magandang umaga sa iyo Rexson.

    REXSON PAULIANAN: Magandang umaga din po ma’am Leni.

    VP LENI: Mayroon din siyang mga kaklase sa likod. Pakilala mo nga Rexson. Kasi malayo sila sa mic. Anong pangalan..

    REXSON PAULIANAN: Ito po si Noralden Kiram po, best friend ko po siya. Grade 6 student din po. Tapos po ito po kaibigan lang po namin is Grade 7 student naman po siya, si Lovely. Ito naman po si Faeqa, Grade 6 student din po.

    VP LENI: Ayon. Alam mo ka Ely ang kuwento nito ni teacher Sab, talagang napakainspiring kasi nagtake siya ng BS Biology, di ba? Nagtake siya ng BS Bio sa Ateneo de Manila. Sa Ateneo ka Ely ang BS Bio kung hindi ako nagkakamali 5 years, di ba?

    SABS ONGKIKO: Noong panahon ko po four.

    VP LENI: Noong panahon mo four, ngayong 5 years na kasi isa iyan sa mga kursong pinagpilian ng aking anak, at 5 years ang bio. Pero karamihan, majority sa nagtetake ng bio magdodoctor. So ang tanong natin kay teacher Sab, nagtake ka ba ng bio kasi magdodoctor ka din sana?

    SABS ONGKIKO: Opo. Actually iyon po ang hinawakan kong pangarap for 4 years, gusto ko pong maging pediatrician.

    VP LENI: So talagang mahilig ka sa bata?

    SABS ONGKIKO: Opo.

    VP LENI: So anong nangyari? After nag-graduate ka ng BS Bio, anong nangyari kung bakit hindi ka tumuloy sa medicine?

    SABS ONGKIKO: Mayroon po kasing teacher na nanggulo ng buhay ko [laughs]. Parang mentor ko po siya sa Ateneo, tapos ganon po talaga minsan may isang tao lang na manggugulantang ng buhay mo tapos kailangan mo na pagisipan kung saan ka pupunta. So iyon lang po, sinabi niya sa akin na parang magaling kang, puwede kang maging magaling na teacher, ayaw mo bang mag-teacher?

    VP LENI: Pero teacher mo siya sa anong subject?

    SABS ONGKIKO: Ano po siya, Science po so Chemistry. Pero hindi ko po siya naging prof, nagkakilala po kami kasi part po ako noong isang organization na nagtuturo ng public high school students.

    VP LENI: Ayon. Talagang ano pala ano, parang destiny talaga. Pero noong sinabi niya sa iyong puwede kang maging teacher, ano ang epekto noon sa iyo?

    SABS ONGKIKO: Hindi po ako nakatulog. [laughs]

    VP LENI: Pero hindi ka nakatulog kasi gusto mo talaga?

    SABS ONGKIKO: Kasi parang nabulabog po. I think isa iyon sa sign na parang, kailangan ko itong pagisipan. Kasi bakit for 4 years iniisip ko magmedicine tapos bigla kang mabubulabog. So mayroong nangyayari, parang ganyan. So nagdasal po ako, iniisip ko saan ba ako gustong dalin ng Diyos bakit in an instant pinapaisip niya ako sa ganitong direction. And looking back po ma’am, parang halos lahat pala ng nangyari sa buhay ko may relation sa education.

    VP LENI: Kasi ganoon daw iyon teacher Sab. Kapag ikaw daw ay lumingon sa likod mo, parang ang lahat ng nangyari sa buhay mo connecting the dots na iyon. Ayan alalahanin niyo iyan ha Rexson, lahat ng ginagawa ninyo ngayon, may saysay iyan sa mapupuntahan ninyo. Noong after graduation, sinabi mo ba sa magulang mo na hindi ka na desidido na magmemedicine ka pa?

    SABS ONGKIKO: Hindi po agad. Parang nag-jesuit volunteer muna ako tapos doon iniisip ko kailangan maintindihan ko ang pagsisilbi at ano ba talaga ang tunay na serbisyo, ganyan. So as a volunteer, I was assigned a community ganyan ganyan.

    VP LENI: Saan ka teacher Sab na…

    SABS ONGKIKO: Iloilo po.

    VP LENI: Ah Iloilo. Alam mo ka Ely sa Ateneo mayroon siyang programa iyong Jesuit Volunteers Philippines. Ang mga nag-gagraduate puwede kang magvolunteer doon for 1 or 2 years. Tapos iaassign ka sa mahihirap na communities. Iyon bago ka magtrabaho o bago ka magpatuloy sa kung ano man ang plano mo. Talagang sobrang immersion. Tapos noong nandoon ka sa Iloilo, anong nangyari?

    SABS ONGKIKO: Ano po for some reason, kasi hindi po kayo mamimili ng area ninyo. Parang sila po ang magmamatch ng kung ano ang galing mo, tapos ano ang pangangailangan. So minatch mo po nila ako sa isang education NGO. So Pathways to Higher Education. So binigyan po ako ng pagkakataon na gumawa ng education situationers, makahalubilo ang mga kabataan at iorganize sila to create projects for education.

    VP LENI: Tapos ilang taon ka… isang taon, pero pagkatapos mo ba noong isang taon, sigurado ka nang gusto mong maging teacher?

    SABS ONGKIKO: Hindi po nag-apply pa po ako ng, sa med school. Tapos nakapasa po ako ng med school kaya lang hindi ako nakapagconfirm kasi nasa volunteer area pa ako so parang sign din iyon na parang, ay hindi pa hindi pa sige. Tapos sabi ko ay, isastart naman iyong Ateneo Med School so hintayin ko nalang. Doon po pumasok iyong mentor ko, na nagtanong na gusto mo ba? Sakto po iyong moment.

    VP LENI: Tapos iyon, kailan ka nagdecide na hindi ka na magmemed school at itutuloy mo ang pagti-teach?

    SABS ONGKIKO: A year after my volunteer year po. So parang okay, parang siguro sabi ng Diyos, sige aralin mo muna paano ba magsilbi? Inisip ko muna magsilbi as a doctor, tapos parang ay, hindi pala diyan, dito pala. So parang ganoon.

    VP LENI: Kamusta ang reaction ng mga magulang mo noong finally sinabi mo sa kanila?

    SABS ONGKIKO: Una po gulat, tapos pangalawa takot. Iyong nagbabago po, kita niyo po ang expression nila. Ito po ang gusto kong gawin ganyan. Tapos pero ang ginawa ko po nag-apply po muna ako ng scholarship kasi naintindihan ko po na sa magulang ko concerned po sila sa security, na financially parang magiging okay ka ba diyan anak? So gumawa na po ako ng paraan bago ko po sinabi sa kanila. Parang paano iyon hindi ka namin pinag-aral ng education? So ang ginawa ko humanap na ako ng paraan para maconvince sila. So inisa-isa ko pong inaddress iyong concerns nila noong sinabi ko po. Paano ang ganito mo, ma nakakuha po ako ng scholarship. Paano iyong ganito mo, mayroon na po akong ganito. So… wala na po silang nagawa.

    VP LENI: Di ba teacher ka na for 8 years. Iyong Culiat Elementary school ba, iyon ba ang pinakauna mong tinuruan? So ang mga una mong naturuan, ano na ngayon, graduate na ba sila?

    SABS ONGKIKO: Ah mag-graduate po next year. So ano na po ako, excited ako for them.

    VP LENI: Pero ano kasi teacher Sab, sabi ko nga sa iyo marami na akong nabasa tungkol sa iyo, parang sabi nila kakaiba. Kakaiba ang pagiging teacher mo, pero hindi ikaw ang tatanungin ko. Ang tatanungin ko si Rexson. Tama ba ang chismiss Rexson na kakaibang teacher si teacher Sab? Papanong kakaiba?

    REXSON PAULIANAN: Iyong tipo po na kahit down na down ka na, kaya po niya kayong i-up.

    VP LENI: Example? Halimbawa ikaw, natulungan ka ba ni teacher Sab?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Hindi lang po ako pero pati iyong classmates ko na mahihirap. Halimbawa po nakuha na po ng isa sa amin ang lesson, ganyan po, ipapa-teach okay niya po. Iyong teach okay po is magtuturuan kayong magkatabi. So marami siyang technique na binigay sa amin.

    VP LENI: Gusto mong sabihin halimbawa ikaw, siyempre president ka di ba, I am sure isa ka sa pinakamahuhusay sa inyo. Ikaw ang isa sa pinakaunang makakakuha ng tinuturo ni teacher Sab. Pagnakuha mo na bibigyan ka ng assignment na tuturuan mo iyong hindi pa nakakakuha. Tingin mo ba effective iyon?

    REXSON PAULIANAN: Opo ma’am kasi po ang mga test po namin is iyong una po talaga is iyong sa kaklase ko na mahirap. So hindi na po siya pumapasok. One time po pumasok siya, so sabi ni ma’am i-teach okay niyo. Tineach okay po namin. Iyon po, mas nataasan niya pa po ang score ng iba.

    VP LENI: Ang galing. Pero gusto noon sabihin kaya nataasan niya kasi iyong nagteach okay sa kanya, desidido din magteach sa kanya di ba? Pero ito, siguro balik ka teacher Sabs. Anong konsepto iyong, ano iyong konseptong ganito. Bakit tinuturuan mo ang mga estudyante na parang to look out for sa kanilang mga classmates?

    SABS ONGKIKO: Mayroon po kasi iyon kami, ang konsepto po kasi namin ng isang magaling na tao dapat magaling sa isip at puso. Hindi puwedeng matalino ka lang at ikaw ang pinakamatalino ang tawag sa iyo matalino lang, pero hindi magaling. Pero alam po nila, ano ang isang magaling na tao Rexson?

    REXSON PAULIANAN: Ang isang magaling na tao po is kaya niyang magpagaling ng iba.

    SABS ONGKIKO: So kapag ang isang estudyante magaling, pero kaya niyang naging maging ang iba dahil sa kanya, mas magaling po iyon.

    VP LENI: Totoo iyon. Di ba parang sinasabi, kasi ikaw di ba president ka ng student council, kapag tinanong what makes you a good leader, di ba ang iba sinasabi ako kasi ang pinakamahusay. Pero ang pinakasagot talaga Rexson kapag nagi-inspire ka pa ng iba di ba? Kapag nagi-inspire ka pa ng iba na maging mahusay din kapareho mo, di ba? Iyong best friend mo ba ini-inspire mo?

    REXSON PAULIANAN: So bale kami po ang nagtiteach okay, kami po ang nagtuturo sa mga classmate namin, kasama ko po sila magturo.

    VP LENI: Very good naku. Ito sabi teacher Sabs ang isa sa pagdescribe sa iyo, iyong mga classrooms mo daw hindi lang daw siya classroom pero parang little society. Anong gustong sabihin?

    SABS ONGKIKO: Kasi po sa akin, ang pangarap ko para sa Pilipinas nilalagay ko po doon sa loob ng classroom. Nangangarap ako ng mga Pilipino na marunong tumulong sa iba. Kailangan sa classroom po ganoon po sila kasi sila po future na citizens na magpapatakbo nitong bansa na ito so kung maayos po, maturuan po namin sila na maging magaling ka pero at the same time tumulong ka sa iba, imagine kung iyong bawat Pilipino iniisip iyong kapwa niya, na parang kunwari uy naabot ko na ang pangarap ko, pero ang iba ba naabot ang pangarap? Paano ko sila tutulungan? So imaginin niyo po kung ganoon. I teach 47-49 in a class, parang imagine niyo po kung every teacher, kung maturuan namin sila, ilang bata po ang lalaki na may pakialam sa iba.

    VP LENI: Pero ano ito teacher Sabs, medyo curious ako. Kasi alam natin ang community sa Culiat. Hindi naman siya community ng mayayaman, actually community siya na marami din ang naghihirap. Ang problema nito marami siguro ang pumapasok na, iyong kahirapan, iyong problema sa bahay nadadala sa school. Papano niyo dini-deal ito?

    SABS ONGKIKO: Kailangan din po may sarili kaming community ng support. Hindi po kasi siya kaya ng isang teacher, kahit gaano kainspiring iyong teacher na iyon, pero kung siya lang po mag-isa hindi niya po kaya. Kailangan po sama-sama. So ang ginagawa ko po, ang kapwa estudyante kasi mas powerful po.

    VP LENI: So iyong mga partners mo na estudyante?

    SABS ONGKIKO: Opo. Kasi mae-empower po sila na magempower ng iba. At ma-empower iyong iba, ma-empower iyong iba… ganyan po parang. So parang ano po siya, maliit na community po talaga ang ginawa namin sa klase.

    VP LENI: Iyong example, iyong example Rexson mayroon ka bang kaklase na pumapasok sa school hindi nakakain ng maayos or mayroon ka bang kaklase na pumapasok sa school na hindi naasikaso ng magulang ang kanyang mga pangangailangan?

    REXSON PAULIANAN: Mayroon po.

    VP LENI: Ano iyong ginagawa niyo pag nalalaman ninyo mayroon kayong kaklaseng ganoon?

    REXSON PAULIANAN: Kapag ganoon ma’am halimbawa po may extra naman iyong iba, puwede naman po ibigay ganoon.

    VP LENI: Pero iyong naoobserve mo ba sa klase mo, nadevelop ba ang ganoong relationship na parang nilulook-out for mo ang mga kaklase mo?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Kasi po di ba sabi nga po ni ma’am Sab, tinuruan po kami kung paano maging magaling. So part po ng magiging magaling is tumulong sa iba. So tumutulong po kami sa iba.

    VP LENI: Kasi di ba teacher Sab, isa ito sa mga napansin ko noong nasa Congress pa ako na ang mga sa mga communities na hindi masyado nakakaangat, parang nadadagdagan pa e. Nadadagdagan pa ang kahirapan kasi hindi siya natutulungan pagdating sa school na alam natin kung hindi kaya sa bahay di ba iyong next line of defense na school. Pero curious ako kasi parang naano ba ito, parang nagiging very personal sa iyo? Kasi siyempre teacher ka magtuturo ka. Pero kung halimbawa pag pasok ng estudyante mo alam mo na maraming problema ito sa bahay, nai-involve ka ba?

    SABS ONGKIKO: Maraming beses po. Iyon po isa sa limitasyon ng isang guro. So laging nahaharap ka sa limitasyon mo. May power ang guro to inspire to teach ganyan pero at some point marealize mo you can’t solve all of the problems. And then you have to look out to other people to help you to parang address those. So kunwari dahil buti nalang po dahil marami akong friends sa Ateneo din na may maitutulong, so parang pasok kayo, may estudyante ako may sakit hindi makapagpadoktor, may mga doctor po akong batchmates dahil sila na po ang naging doktor, icheck-up niyo naman ang estudyante ko or saan kanino kayo puwede mag-refer. So parang in that way, nagiging advocacy ko po talaga ang education then sila nagiging part po sila ng advocacy na iyon. So parang it’s about looking for champions to address problems that I cannot solve by myself as a teacher.

    VP LENI: Ikaw Rexson anong pangarap mo maging?

    REXSON PAULIANAN: Pangarap ko pong maging civil engineer.

    VP LENI: Wow. Mahusay ka sa math.

    REXSON PAULIANAN: Medyo lang.

    VP LENI: Masyado siyang humble teacher.

    SABS ONGKIKO: Magaling po siya sa math.

    VP LENI: Magaling siya sa math. Bakit mo gustong maging civil engineer.

    REXSON PAULIANAN: Una po gusto ko pong makatulong sa pamilya.

    VP LENI: Tutulungan mo ang mama at saka papa? Bakit gusto mo tulungan sina mama at papa?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Kasi po ayaw ko po silang naghihirap.

    VP LENI: Kasi ngayon nakikita mo na para mapaaral ka nagsasakripisyo sila. At gusto mo pag ikaw ay naging civil engineer na makapahinga na sila. Nakikita mo ba sa mama at saka papa mo na kahit pagod na trabaho pa rin ng trabaho.

    REXSON PAULIANAN: Opo.

    VP LENI: Naku. Iyong best friend mo, alam mo ba kung ano ang ano niya, dream niya maging?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Pangarap din po niyang maging engineer kasi po ang nanay niya nasa Hong Kong.

    VP LENI: Nasa Hong Kong ang nanay niya. So magkaklase pa din kayo pagdating sa college. Pero ang mama niya nasa Hong Kong, saan niya balak magtrabaho dito lang?

    REXSON PAULIANAN: Dito lang din po.

    VP LENI: Para umuwi na ang mama niya, kasama na niya di ba. Pag siya nagtatrabaho na, puwede na magpahinga ang mama niya. Ganoon din ang pangarap niya. Iyong dalawa mong friends na grade 7, alam mo ba ang mga pangarap nila?

    REXSON PAULIANAN: Hindi po.

    VP LENI: Hay naku hindi mo pa natanong. [laughs]

    SABS ONGKIKO: Mag-pediatrician po siya.

    VP LENI: Mag-pediatirician din. Ang anak ko, nagme-medicine ang anak ko. Third year sa Ateneo, isa din iyon sa mga pangarap niya baka siya mag-pediatrician. Pero ito teacher Sab, 8 years ka na nagtuturo, parang do you see yourself na doing this for a long time still?

    SABS ONGKIKO: Sana po. Pero lagi po kasi ang kasunduan namin ni God is to follow where love leads you. Kung saan ka mas magmamahal, doon ka pupunta. So kung ang tawag ng pagmamahal sa ngayon ay pagtuturo, pagtuturo. Pero kung tawagin ka po sa iba, basta kung saan ka mas magmamahal ganoon po. Kasi para sa akin po ang pagtuturo ay isang porma ng pagmamahal. Isang hulma lang po iyan. It can be in different forms, as long as may goal is to love and serve, I think I’ll be okay parang ganoon po.

    VP LENI: Pero dahil 8 years na na diyan at wala ka pang definite na plano kung anong gagawin, ang gustong sabihin parang nahanap mo ang sarili mo noong nagturo ka sa Culiat Elementary School.

    SABS ONGKIKO: Opo dati po kasi gusto ko rin po magmadre. Tapos nawala po as in iyong desire na parang okay this is the way to serve parang ganyan, noong nagstart po akong magturo parang ang dami ko pong natutunan sa mga estudyante ko. Teacher po ako, pero ako po ang student nila. Sobrang dami po kasi nilang tinuro sa akin na feeling ko I become a better person each day because of them.

    VP LENI: Ito last question kasi wala na tayong oras. Ito Rexson, kasi obviously parang hinahangaan mo si teacher Sabs. Ano ba ang naging epekto ni teacher Sabs bilang teacher sa iyo, bilang estudyante, bilang anak, bilang kapatid?

    REXSON PAULIANAN: Dati po talaga is hindi ko kaya magturo sa iba. So dahil po sa kanya is natuto po ako magturo, natuto po ako paano pagalingin ang iba po.

    VP LENI: Dati ikaw lang ang magaling.

    REXSON PAULIANAN: Opo. Dati makasarili po ako.

    VP LENI: Very good naman. Tapos ang best friend mo ganoon din?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Bali na-inspire po ako ni ma’am Sab, nainspire ko naman po siya.

    VP LENI: Tapos dapat marami pa kayong ibang nai-inspire di ba?

    REXSON PAULIANAN: Opo. Ini-inspire na po namin ang iba.

    VP LENI: Iyong iba mo bang mga kaklase, ginagawa din ang pagtuturo na ginagawa ninyo?

    REXSON PAULIANAN: Opo ma’am. Basta po nakuha na po nila ang dapat nilang makuha, puwede na po nilang ituro sa iba.

    VP LENI: Naku ka Ely parang ano, parang tayo din ang matututo kay Rexson at saka sa mga kaibigan niya. Pero ito siguro iyong kasi ito nga ang Istorya ng Pag-asa, marami kaming fini-feature na dapang-dapa. Halimbawa kahapon nasa Ateneo de Naga kami, mayroon doong Istorya ng Pag-asa na closing noong exhibit. Iyong fineature doon si Ray Nobleza ano siya napakahusay niya pero nalulong siya sa drugs for 8 years. Nabenta niya lahat, ang kanyang magandang trabaho nawala. Pamiilya nawala. Nawala lahat. Pero ang sabi niya it only took one, parang novice sa Jesuit para maahon siya. Ito iyon eh. Parang mayroon talagang mga guardian angels di ba. Mayroon mga guardian angels, and kadalasan teacher iyon. Mayroon guardian angels halimbawa iyong Jesuit na iyon, iyong novice na Jesuit, iyon ang nagkumbinse sa kanyang magrehab. Paglabas niya sa rehab, naga-apply siya sa isang school para pagpatuloy ang pagaaral. Pagnalalaman na naging drug addict siya wala sa kanyang gustong tumanggap. Until may isang teacher sa FEU na sumugal sa kanya kaya siya humusay. Kaya siguro Rexson iyon ang lesson di ba? Iyon ang lesson sa atin na kung na-inspire ka ni teacher Sabs, dapat lagi din nating sinasabi sana maging teacher Sabs din ako sa buhay ng iba, mai-inspire ko din sila. Ka Ely ano nakakatuwa ang mga bisita natin ngayong umaga.

    ELY: Salamat po.

    VP LENI: Maraming salamat teacher Sabs. Maraming salamat Rexson siguro iimbitahin ka namin minsan para mai-inspire mo naman ang mga kapareho mo. 12 ka ba o 13?

    REXSON PAULIANAN: 12 po.

    VP LENI: Ah 12. Iyong best friend mo 12 din. Iyong mga girls, grade 7, so 13 na siya. Ayon.

    ELY: Okay. Maraming salamat po sa inyo at nakapagbigay po ito ng mensahe sa ating mga kababayan na nakikinig ngayon. So ma’am…

    VP LENI: Ka Ely isa na namang Linggo, parang kulang na kulang ang ating oras lalo na kapag ganito ang mga bisita natin. Kahit siguro dalawang oras, hindi lang ako pero pati iyong mga nakikinig sa atin, gusto pa malaman ang mga kuwento niyo. Siguro magkakaroon ulit tayo ng isang opportunity, di ba? Pag inimbita namin si teacher Sab, sasama kayo uli ha. Ayon, kaya ka Ely maraming salamat sa nakinig sa atin ngayon. Maraming salamat kay teacher Sabs, kay Rexson at saka sa kanyang mga kaibigan.

    ELY: Okay mga kasama iyan po ang ating Bise Presidente.

    Posted in Transcripts on Feb 03, 2018