This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 70

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI sa RMN. Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao. Tayo po ay napapakinggan mula po dito sa Metro Manila DZXL 558, at gayundin po diyan sa Cebu RMN-DYHP 612, sa DXCC Cagayan de Oro, DXDC Davao, at DWNX diyan po sa RMN Naga, at sa lahat po ng inaabot ng ating broadcast nationwide, worldwide, netwide. At siyempre sa RMN Facebook at gayundin po sa VP Leni Robredo Facebook account, mga kasama. Ako pa rin ho ang inyong radyoman Ely Saludar at siyempre kasama natin ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si Madame Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely! Good morning, Ka Ely. Good morning po sa lahat na nakikinig sa atin ngayong umaga at sa atin pong mga kababayan sa Bicol, fiesta namin sa Naga, Ka Ely—Peñafrancia. Nagsimula noong Friday at magtatapos sa Linggo. Nandoon kami for the traslacion at babalik ulit para sa fluvial procession. Kaya sa mga taga-Bicol po, happy Peñafrancia fiesta sa indo gabos! Sa atin pong mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong buntag sa inyong tanan!

    Ka Ely, napaka-importante ng ating tatalakayin pa rin ngayong umaga at nagpapasalamat tayo sa ating bisita kasi na-imbitahan ulit natin siya. Marami kasi, Ka Ely, halos the past—hindi lang two weeks pero buong buwan yata—ang pinaka-malaking pinag-uusapan inflation. Galing kami, Ka Ely, sa Zamboanga noong Miyerkules ba iyon o Martes? Miyerkules yata—galing kami sa Zamboanga. Nag-punta kami ni Senator Bam sa market; grabe iyong pila. Grabe iyong pila ng NFA rice. Binebenta iyon ng 32 pesos pero mayroong limit. Ang puwede lang bilhin ay 5 kilos bawat mamimili. Pinipilahan talaga siya kasi hindi daw laging available. Pero tiningnan namin iyong presyo ng commercial rice, sabi nila ang pinaka-mababa 48 [pesos] pero wala kaming nahanap na 48 [pesos], halos lahat 52 [pesos] hanggang 60 pesos plus. Ang kuwento doon, noong wala pa raw na NFA rice na binababa, umaabot hanggang P80. Kinu-kuwento din ng—kahit si Mayor—si Mayor, iyong NFA director doon, iyong mga sumama sa amin, grabe pala kasi iyong smuggling, Ka Ely. Noong naghigpit daw iyong Malaysia sa smuggling, walang dumarating sa atin. Iyon iyong dahilan noong pagkawala ng bigas, hindi lang sa Zamboanga pero iyong iyong ZamBaSulTa area.

    ELY: Ma’am, iyong Malaysia ang naghigpit? Hindi tayo?

    VP LENI: Iyon iyong kuwento doon, Ka Ely, ng mga tao.

    ELY: Oo kasi pinalilitaw po ng Department of Agriculture dahil sa matindi nilang kampanya laban sa smuggling kaya kumonti iyong kanilang supply.

    VP LENI: Iba iyong—

    ELY: Bersyon—

    VP LENI: Oo, iba naman po iyong kuwento doon sa Zamboanga noong pumunta kami. Ang kuwento—kahit ng mga officials—ang Malaysia daw naghigpit kaya daw wala nang pumapasok sa atin. Dati… parang karamihan kasi yata galing Malaysia. Nagkaroon kami ng parang kaunting forum, Ka Ely, doon sa Market, ang nakakaawa doon kasi ang kuwento ng mga kausap namin, maraming kumakain ng—may term sila—pero ano raw iyon, kamoteng kahoy; iyon iyong kanilang substitute sa rice.

    Kaya ngayon, Ka Ely, talagang pinilit natin na ang maging bisita ulit natin—naging bisita na natin siya dati—si Professor JC Punongbayan. Ayan, magandang umaga sa iyo, Professor JC.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Magandang umaga po, VP. Magandang umaga po, Ka Ely.

    ELY: Good morning. Napaka-importante po ng usapan natin—iyong inflation umabot po sa 6.4%. So siguro ang mas maganda, ipaliwanag natin ano ba ang ibig sabihin ng—para sa ating mga kababayan, ano, sa probinsya—ang inflation, ano ba iyan? Kasi maraming mga—

    VP LENI: Misconception—

    ELY: Hindi, Ma’am, tsaka may ginagawang disinformation.

    VP LENI: Oo, kaya nga.

    ELY: Parang ganoon eh. Ano ba iyong inflation? Siguro, Professor—

    VP LENI: Hindi, tsaka tandaan natin, Ka Ely, iyong last time na nandito si Professor JC, last month lang yata iyon. Nasa 5.8%. Tapos ang prediction doon ng pamahalaan, bababa na. Pero tama yata iyong prediction ni Sir JC na ang likelihood na tataas pa, malaki. Totoo nga, talagang lumaki iyong inflation. So Professor JC, iyong tanong ni Ka Ely, ano bang gustong sabihin ng inflation?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, simulan po natin sa inflation. Iyong inflation po sinusukat po nito kung gaano kataas or gaano kabilis iyong pagtaas ng presyo ng mga bilihin. Ang sinasabi po nating mga bilihin dito hindi lang po bigas or hindi lang langis kundi iyon pong mga karaniwang binibili po ng mga mamamayan natin. Mayroon pong tinatawag na basket of goods at iyong gobyerno po ay sinusukat iyong paggalaw ng presyo ng basket of goods na ito. At naitala nga po noong August na 6.4% iyong inflation rate. Bilang konteksto po, unang una, ito po iyong pinaka-mataas sa loob ng mahigit siyam na taon.

    VP LENI: Oo, ang taas talaga.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Dati po nababalita na pinaka-mataas sa loob ng limang taon lang pero actually, sinabi ko po noong nag-guest ako dati na actually, nine years at totoo nga, in nine years, iyon ang pinaka-mataas gamit iyong pinaka-latest na datos galing sa [Philippine Statistics Authority].

    ELY: So sa madaling salita—para po sa ating mga kababayan—talagang super taas ngayon ng presyo ngayon ng mga bilihin at serbisyo.

    VP LENI: Saka Professor JC, mayroon kasing nagsasbi na masuwerte tayo kasi ang taas ngayon, 6.4% dati 1.35% lang yata. ‘Di ba, Professor JC, mas mataas, mas hirap iyong taumbayan?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. Kailangan po malinaw tayo doon sa fact na kapag po mataas iyong inflation rate, ibig sabihin napakabilis po ng pagtaas ng presyo ng bilihin at ang implikasyon po nita ay kung ang budget po natin, for example, sa bawat linggo o sa bawat buwan ay mas kaunti po iyong puwede nating bilhin na produkto at serbisyo kapag mabilis po ang pagtaas ng presyo ng bilihin.

    VP LENI: Iyong kuwento nga, Professor JC, iyong 1,000 [pesos] daw dati ilang bags na ng bilihin iyong mabibili mo pero ngayon iyong 1,000 [pesos] parang isang supot lang hindi pa puno.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Iyon nga po eh. Mayroon nga pong mga lumalabas na memes ngayon sa Facebook, for example, na iyong mga carrots, for example, tingi-tingi na lang iyong pagbenta; tapos iyong sili—

    VP LENI: Iyong sili ang grabe. Iyong sili kasi, Ka Ely, kasi kami—lalo na ngayong fiesta—lahat na hinahanda [may] sili. Iyong ngayon talaga, umiiyak iyong mga tao kasi parang 300 [pesos] plus lang yata dati iyong presyo ng isang kilo ng isang sili. Ngayon, 1,000 [pesos] plus.

    ELY: Ang mahal grabe.

    VP LENI: Kaya grabe. Ito, Professor JC, lumalabas… ngayon na nag- 6.4% tayo, tayo na iyong pinaka-mataas sa ASEAN.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually kung susuriin po natin iyong datos, noon palang January, tayo na iyong—

    VP LENI: Iyong pinaka-mataas.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Dati iyong Vietnam. Ngayon po, naungusan na natin iyong Vietnam pero hindi lang po masyadong nababalita kasi iyong ibang datos, medyo mahirap kolektahin sa iba’t ibang ASEAN countries. Pero ngayon po, malinaw na sa atin na tayo ang pinaka-mataas at palayo po ng palayo iyong ating inflation sa ating mga kapitbahay.

    VP LENI: Ito, ano iyong explanation noon? Kasi iyong halimbawa, parating tinuturo iyong pagtaas ng presyo sa world market ng langis. Pero kung titignan kasi natin, lahat din ng katabi nating mga bansa, apektado din ang pagtaas ng presyo ng langis. Pero bakit iyong inflation nila hindi kasing taas sa atin?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, ang inflation po ang sanhi niyan ay parating international factor saka domestic factor. So kung ang usapan natin ay international factors, tama po kayo na mayroon pong kinalaman iyon pong pagtaas ng presyo ng langis sa world market. Kasi actually, tayo po iyong isa sa pinaka-mataa—pinaka-malaking net importer ng langis—kumbaga, inaangkat po natin karamihan ang ating mga pangangailangan na langis.

    VP LENI: Ilang percent ba kung alam mo?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: 90% po.

    VP LENI: Grabe, ano?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Compared po sa ibang mga ASEAN countries, nasa 70%, 40%—

    VP LENI: So ito iyong tanong ko, Professor JC, kung 90% ng pangangailangan natin sa langis inaangkat natin sa ibang bansa, napakalaki sanang bagay na kung iyong pinag-aawayan sa West Philippine Sea, talagang mapakinabangan na natin, ‘di ba? Kasi iyon ay napaka-rich ng oil deposits pero hindi natin ngayon magamit dahil sa conflict with China. Malaking tulong sana iyon?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, isa po iyon sa actually pinaka-malakas na argument kung bakit kailangan po nating bantayan at protektahan iyong ating teritoryo sa lugar na iyon kasi iyon nga po eh, tayo sa ASEAN ang pinaka-dependent sa labas ng ating bansa pagdating sa langis.

    VP LENI: Oo, kaya napaka-taas ng— Eh ito, kapag tumaas pa iyong langis, ang dami nang tataas, ‘di ba? Kaya ito din, Professor JC, iyong dahilan kung bakit ang taas ng presyo ng isda ngayon, ‘di ba? Kasi sinasabi, Ka Ely—nagtataka kasi iyong iba—napaka-taas ng inflation pagdating sa isda. Ang sabi ng iba, bakit ganoon na archipelago tayo eh; napapaligiran tayo ng napakaraming dagat, pero ang taas ng presyo ng isda? Eh ayon pala, iyong mga mangingisda natin dependent sa gasolina. Iyong sabi nga, Professor JC, si Congressman Joey Salceda yata iyong nag-suggest, na dapat sana iyong mga mangingisda kasama doon sa Pantawid Pasada Program—iyong binibigyan ng ticket iyong mga driver, ng voucher. Kasi ang taas talaga ng cost ng pangingisda, kung dependent sila sa gasolina.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Actually, hindi lang po isda kundi lahat po ng mga produkto at serbisyo na talagang umaasa sa langis ay talagang apektado. Mayroon po talaga siyang domino effect; kumbaga, kaunting palo ng presyo ng langis sa world market—tayo ay nakadepende sa kanila so supply and demand—ang presyo nito sa atin tataas at mayroon siyang domino effect sa ating ekonomiya.

    VP LENI: Tapos ito, naaalala ko kasi a few months ago, parang iyong economic managers natin may statement na hintayin ng kaunti kasi pababa na rin iyong presyo ng langis. Pero kung titingnan natin iyong trend ngayon sa world market, parang hindi totoo ‘di ba? Parang lalo pa siyang tumataas. Bakit ganito?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually, ang trend po ngayon sa langis ay nasa three-year-high po siya—pinaka-mataas sa loob ng higit tatlo pang taong kasi kung maaalala po natin, noon pong 2014 bumaba na po ng napaka… biglang bumaba. Nagtaka lahat bakit ang mura ng gas pero dahil sa medyo naghigpit na po ang supply, for example, galing sa Iran, sa Venezuela, sa US din—actually iyon po iyong trend na makikita natin sa mga susunod na buwan—for example po sa

    Venezuela, mayroon po silang economic crisis.

    VP LENI: Sa Iran, ganoon din.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, ganoon din po sa Iran, iyong mga sanctions po ng US. Kaya ito po iyong pinaka-malalaking oil exporters sa buong mundo, kumbaga kung wala pong supply sa kanila, maghihigpit po ang supply, tataas po ang world market—world oil prices so apektado po tayo.

    VP LENI: Iyong ngayon, magkano ba iyong presyo, kung alam mo?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Actually, based po sa Brent crude yata nasa $80 per barrel, around that po.

    VP LENI: Kasi ‘di ba mayroong proposal—si Senator Bam—mayroon siyang finile na iyong Bawas Presyo Bill na mayroon ding counterpart bill nito iyong mga kasama namin sa partido—sina Congressman Miro Quimbo—sa House, na iyong TRAIN 1 kasi ‘di ba, Professor JC, nakalagay doon na may tatlong staggered na pagtaas ng gasolina dito sa atin. Iyong pinaka-unang pagtaas ginawa na noong January. Malas tayo kasi nasabayan ito noong pagtaas ng prices ng langis, tapos magtataas ulit sa January 2019 saka sunod na taas sa 2020. Iyong panukalang batas na inihain ni Senator Bam saka ni Congressman Miro, parang nagsasabi na puwede bang i-suspend muna iyong pagtaas ng langis sa January 2019 hanggang ang taas pa ng inflation natin. Tingin niyo makakatulong ba ito kung isu-suspend?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. Actually, ang problema nga po doon sa mga nagbalangkas ng TRAIN law ay parang hindi nila masyadong na-forecast ng mabuti iyon pong paggalaw ng presyo sa world market kaya parang lahat tayo nagulat—pati sila nagulat. Kaya actually, lumalakas po iyong argument in favor doon sa proposed bill na pong iyon kasi sa ngayon nga po, hindi pa tumataas—wala pa iyong next round ng excise taxes sa petrolyo eh sobrang taas na ng inflation. What more kung… kumbaga, dadagdag lang ito sa problema natin.

    ELY: Pero, Ma’am, kasi dati noong mayroong provision dati na automatic eh, na masu-suspend iyong sa excise tax pero noong bicam natanggal eh.

    VP LENI: Natanggal. Ang dati sana, mayroong kapag pumalo yata ng $80—

    ELY: Oo, automatic, isu-suspend iyong—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Although ang problema doon, hihintaying pa ba natin iyon?

    VP LENI: Oo, naalala ko kasi, Ka Ely, kahit nandoon iyong provision na iyon, hindi pa pumapalo ng $80, grabe na iyong presyo ng langis dito sa atin. So iyong proposal noong Bawas Presyo Bill ni Sen. Bam, kapag 3 months na consecutive na iyong inflation lumampas sa target ng gobyerno, dapat may automatic suspension na. Eh kung maalala natin iyong target ng gobyernong inflation rate ay iyong prediction 2% to 4% lang. Eh ngayon, 6.4% na—2.4% higher. Sobrang grabe iyong epekto nito.

    ELY: Opo, ito nga, Ma’am, babanggitin ko rin ito mula sa ating kaibigang si Alvin Elchico sa kabilang istasyon at mayroon siyang binabanggit na iyong presyo ng produktong petrolyo January 3, 2018, ang gasolina P41 to P52 per liter. Ngayong September 6, 2018, P52 to P63 per liter—gasolina po iyan.

    VP LENI: Saka per liter lang iyan, Ka Ely.

    ELY: Iyong diesel, P28 to P36 per liter ang presyo noong January 2018 tapos ngayon namang September 6, 2018, P42 to P53—hanggang P53 per liter.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Depende pa po iyan kung saang bansa.

    ELY: Ganoon iyong average kasi depende… Tapos sa kerosene, from P33 to P39 naging P46 to P58 so ang laki laki po ng itinaas.

    VP LENI: Sobrang laki. Pero ito, gaya ng sinabi ni Professor JC, depende kung saang lugar sa Pilipinas. Iyong pinaka-masaklap, Ka Ely, iyong Bicol iyong pinaka-mataas. Kung titingnan natin, iyong Bicol, iyong inflation 9% eh. Pero ito, Professor JC, bakit kaya ganoon sa Bicol? Actually hindi po ako sure sa mga specific na mga rason sa iba’t ibang rehiyon pero iyon pong 6.4% na napapabalita, kailangan lagi po nating tatandaan na iba po iyong pagdama ng inflation sa iba’t ibang rehiyon. So for example, Bicol 9%, sa ARMM 8.1% tapos SOCCSKARGGEN 7.9%, samantalang sa kabilang banda, iyong pinaka-mababang inflation rate naman po ay sa Central Luzon—3.6%. At bukod doon po, iba’t iba rin po iyong inflation rate sa iba-ibang commodities kasi kino-compute po ng PSA iyong inflation rate, for example, sa bigas, sa mais, sa gulay.

    VP LENI: Pero ‘di ba, iyong masaklap ngayon, iyong grabeng inflation iyong basic commodities—iyong talagang binibili sa araw-araw. Okay lang sana kung mataas iyong inflation doon sa hindi mo binibili araw-araw pero kapag iyong inflation nandoon sa bigas—number one iyong bigas ‘di ba, tapos iyong isda, pati iyong gulay grabe, Ka Ely, grabe iyong inflation sa gulay. Kaya iyong kinukuwento nga noong mga kausap namin sa Zamboanga, talagang nagma-massive na silang tanim ng gulay para at least may makakain iyong mga walang wala.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, for example, iyong food and non-alcoholic beverages po kasi ay—doon po sa nabanggit ko na basket of goods—ang pinaka-malaking component po noong ay iyong pagkain. Kumbaga, around 38% to 39% po noong pagkain lang. So kaunting pagbago lang ng presyo ng pagkain, apektado po lahat. Lalo na po iyong mahirap na mas mataas pa po iyong kino-konsumo sa kanilang—

    VP LENI: Ito nga, Professor JC, may nabasa din ako. Iyong actually na palo nito sa mahihirap mas grabe pa sa 6.4%. Kasi iyong 6.4%, ito lang iyong headline inflation ‘di ba? Ang gusto nitong sabihin, Ka Ely, ito iyong average na nararamdaman mula sa pinaka-mayaman hanggang sa pinaka-mahirap. Pero iyong mas accurate daw na computation ng inflation, para maramdaman mo iyong kahirapan, iyong ang iko-compute mo iyong inflation sa lower 30%—ito iyong estimate ng mga mahihirap sa atin. Kasi iyong computation na nakikita ko, kapag kinompute mo siya sa lower 30%, parang nasa 7.7% eh. Gusto kong sabihin, ito iyong ramdam ng mahihirap. Ito, Professor JC, kasi iyong sinasabi ng gobyerno dadaan naman iyan pero ito iyong nakakapag-alala dito kasi parang Mayo pa lang ata sinasabi na—o before May pa?—na nagaangkat na ng bigas kaya pagdating ng bigas bababa na iyong presyo at bababa na iyong inflation. Pero dumating na eh, dumating na iyong bigas noong June. Pero bakit walang epekto iyon?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Marami pong tinuturong dahilan eh. Kasi for example, nagkaroon daw po ng ano, ng masamang panahon simula noon kaya hindi po agad naibaba iyong mga sako ng bigas at nai-distribute.

    VP LENI: Kaya iyon may bukbok—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Kaya nagkaroon ng bukbok, kaya napakain si Secretary Piñol na siya mismo ang nagsaing daw. [laughter] Pero ang problema po sa dahilan na iyon, June pa dumating eh.

    VP LENI: June pa nga eh. September na ngayon.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Mahirap po kasing paniwalaan na ganoon katagal i-distribute iyong bigas.

    VP LENI: Oo, kasi unang-una kulang na talaga so bakit ganoon katagal. Iyong sunod na tanong, kailangan bang mag-angkat pa ng mas marami? Kasi parang iyong argument ng iba, sobrang kaunti kasi iyong inangkat. Hindi sapat para mapilitan iyong market na ibaba iyong bigas. Ito, ano iyong analysis mo dito, Professor JC?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Sa tingin ko po magandang ideya iyan kasi unang una po, ang tinuturong dahilan po ay bukod sa kulang, delayed po kasi iyong importation ng bigas, na parang nagkaroon nga po ng iringan between sa NFA—

    VP LENI: Oo, saka sa NFA council—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: At iyon po ay nakaapekto po iyon doon sa delay, na parang sana naiwasan natin ito lahat kung nagkaroon lang ng mas magandang coordination between the NFA council and the NFA. Sa ngayon po na may krisis sa bigas… actually sinabi po nila na harvest season naman po—

    VP LENI: Oo, ngayong September.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: —kaya sana maibsan po iyong supply pero kung hindi nga po iyon gagana, baka kailangan po nating mag-import pa.

    VP LENI: Iyong kinakatakutan kasi, Ka Ely, Professor JC, sa importation, ano iyong proteksyon ng maliliit na magsasaka? Mayroon tayong… ang NFA kasi parang by law puwede siyang bumili sa local na magsasaka, parang P17 per kilo. Eh sobrang mura nito. Kaya iyong ibang magsasaka kung mayroong bibili ng commercial na mas mataas, doon nila ibebenta. Tingin niyo ba makakatulong na baguhin iyong—i-amend iyong batas at gawing mas mataas iyong presyo?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually isa iyan sa mga arguments sa sinasabing Rice Tariffication Law na actually ay suportado po ng economic managers. Kasi for example, mayroon pong nakalagay doon na iyon pong revenue—ang rice tariffication po kasi ay kino-convert po natin iyong mga import quotas ng bigas sa mga katumbas nito na mga tariff. Kumbaga, magiging tariff na po siya at mayroong kikitain po iyong gobyerno mula doon at sinasabi po doon sa bill na iyon na parte po noon ay ilalaan para po doon sa mga magsasaka para po sa kanilang kapakanan. So isa po iyang argument para suportahan iyong rice tariffication.

    VP LENI: Ito lang, Professor JC, Ka Ely, iyong kinakatakutan ko dito, ako very supportive ako sa rice tariffication bill. Iyong kinakatakutan ko lang dahil sa example ng TRAIN. Kasi iyong TRAIN, mayroon tayong unconditional cash transfer na dapat ibibigay sa 10 million na mahihirap na Pilipino na parang sila iyong magsa-suffer noong taasan ng presyo. Pero sa akin lang, tumaas na iyong presyo mula January, hanggang ngayon hindi pa rin nadi-distribute—kakaunti nga. Ewan ko lang kung ano iyong update pero iyong last na alam ko as of last month, parang nasa 5.4 o 5.7 million pa lang. So gustong sabihin, sabihin na natin na 6 million na, iyon pang 4 million families na hindi pa nabibigyan, eh iyong amount nga noon—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: P200—

    VP LENI: P200 a month, sobrang kaunti considering na 6.4% na iyong inflation. So iyong hinihingi ko sana, Ka Ely—at parang sirang plaka na nga ako—ang hinihingi ko sana, sana naman balikan. Sana balikan iyong batas—tingnan kung sapat pa ba iyong P200 considering na 6.4% na iyong inflation. Pangalawa, puwede bang bilis-bilisan iyong pagbigay noong 240,000 a year na nga lang ‘di ba, iyong Pantawid Pasada. Parang nagsimula lang noong August na ma-implement. Pero ramdam na—

    ELY: Pero hindi pa lahat, Ma’am, ha kasi hindi pa ho lahat ng gasoline station tinatanggap iyong voucher, pili lang.

    VP LENI: Iyon iyong takot ko dito sa rice tariffication. Totoo na iyong revenues na makukuha ng gobyerno ibibigay na pang-assist doon sa mga farmers na maaapektuhan. Pero ano iyong assurance na in place na ito bago pa man sila maapektuhan?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Iyon nga po. Iyon nga rin po eh. Kinakabahan din po ako diyan kasi iyon din po iyong isang problema sa TRAIN law. Iyon pong balangkas—iyong actual text noong TRAIN law—parang in-assume na lang po nila na mayroon na pong infrastructures in place sa gobyerno para mai-distribute iyong unconditional cash transfers. Pero iyong lumalabas nga po ngayon na nahihirapan iyong mga tao pero at the same time, wala pa pala iyong ganoong infrastructure. So kumbaga doon sa rice tariffication, tama rin po na mangamba tayo na hindi porket nasa batas, ma-i-implement iyan.

    VP LENI: Oo, kasi naalala ko, Ka Ely, nag-imbita tayo ng DOF dito early part of the year. Ang sinabi sa atin, ang assurance, first quarter na-distribute na iyong unconditional cash transfer. Tingin ko iyong problema sa distribution hindi din kasalanan ng DOF pero kung sino man na ahensya—DSWD ba iyan o kung sinong ahensya iyong in charge. Kasi ang sinasabi kasi dito, of the 10 million, iyong 4.4 million ito iyong Pantawid Pamilya beneficiaries. Eh iyong 4Ps, in place na iyon eh. Sana iyong 4.4 million na iyon by January ano na, nabigyan na. Iyong ano naman, iyong 5.6 [million] galing iyon sa listahan ng national household targeting system na natapos na beforehand. So ano iyong nakakatagal? Iyon iyong problema ko dito sa rice tariffication. Kung hindi maayos iyong implementation at distribution, baka lalong malunod sa kahirapan iyong mga mahihirap na farmers.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo.

    ELY: Opo, okay, so ito, itatanong ko rin kay Professor, kasi may binanggit si Pangulong Duterte na may kasalanan daw si US President Donald Trump dahil sa US trade policy. Pakipaliwanag po.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Hindi po totoo iyon. [laughter]

    ELY: Hindi, kasi binanggit ni Presidente eh.

    VP LENI: Noong nasa Israel siya.

    ELY: Opo, eh siyempre… Tama ba iyon?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ang problema ho kasi doon sa ano… ang tinuturo po kasing dahilan ay iyong pong trade war between US and China, kung saan po si Trump nag-impose po siya ng mga additional na taripa sa mga produkto na nanggagaling sa China. Pero sa atin po, hindi po masyadong maaapektuhan niyan kasi po… Maapektuhan lang tayo for example, kung ang laki po ng tine-trade natin sa mga bansang iyan pagdating sa mga steel, for example, or iron. At napakaliit lamang ito na prosyento ng kabuuang inaangkat natin mula sa mga bansang ito. Mas siguro problema po kung dahil sa trade war ay magkaroon ng economic slowdown sa US or sa China at maapektuhan po iyong ating pag-trade sa kanila.

    VP LENI: Oo, pero as it is lalong lumalakas iyong ekonomiya ng US, ano.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, in fact, ang isang senyales po niyan ay pataas po ng pataas iyong interest rates sa US, kumbaga senyales po iyon na mabuti iyong lagay ng US. Kaya sa lahat ng ito, hindi po nating puwedeng sisihin si Trump. Actually, sinabi ko nga po kanina na international and domestic factors so malaki po iyan. Pero… ang laki pong dahilan noong domestic factors kaya doon po tayo mag-focus.

    VP LENI: Noong una kasi, noong pinapakilala pa lang iyong TRAIN law, parang iyong computation ng effect nito sa inflation was only 0.4% pero parang hindi iyon tama, Professor JC, ‘di ba?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually, nakakatawa nga po kasi kung mapapansin ninyo, in-announce nila iyon for April, May and June pero simula po noon, tinigil na nilang i-compute iyong contibution ng TRAIN. Ang problema po doon ay hindi… parang hindi po makatotohanan na ganoon lang po iyong epekto nito at actually, bilang marami pong ekonomista ang nasa likod nito ay sana pinakita nila iyong datos. Marami pong nagre-request ng datos at iyong model na ginamit nila para masabing 0.4% lang. Pero sa ngayon, hindi pa po… parang hindi po sila masyadong transparent sa kanilang mga datos at sana may proof po ito para hindi po tayo naguguluhan.

    VP LENI: Saka ito, Professor JC, kung titingnan, iyong epekto sa domestic ngayon napakalaki ‘di ba? Iyong number one dito iyong inefficiency sa pag-manage ng rice crisis. Pangalawa, iyong ano din, iyong pakiramdam ng mga tao ‘di ba? Parang may… Ka Ely, mayroon kasi akong nabasang parang isang study ng IMF, iyong ano, iyong study na iyon inaral niya iyong mga ASEAN countries. Ang sinasabi niya parang ang laking epekto daw ng pakiramdam ng mga tao tungkol sa… parang iyong anticipation lalo pang tataas iyong mga presyo, lalo tuloy nitong tinutulak na tumaas pang lalo iyong presyo. Tingin mo, Professor JC, itong sa atin naging factor iyon?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually nakita ko rin po iyang pag-aaral na iyan at sinabi po doon na kalahati po ng pagbabago ng inflation ay puwede nating i-attribute doon sa tinatawag na inflation expectations—kung paano po inaasahan ng mga tao na gagalaw ang inflation sa mga susunod na buwan for example. So malaki po iyong epekto noong expectations mismo kasi binabago po nito iyong ating behavior, iyong ating paguugali kasi, for example, ang pinaka-simple pong example ay kapag in-announce po sa news na tataas po ang presyo ng langis, parang ang reaksyon po natin, “Ay magpapa-gas na ako para ano, para hindi ko maabutan iyong presyo.” Pero ang ginagawa noon ay, lalong tumataas ang demand sa ngayon. So in other words, magkakaroon din po ng kaukulang spike sa presyo ngayon kahit na lahat ito nanggaling sa expectations. At parehas po doon sa inflation na kapag inaasahan natin iyong inflation sa tataas pang mga buwan—

    VP LENI: Lalo pa tuloy siyang tataas—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: —for example iyong mga labor groups, hihingi ng additional na wages, iyong—

    VP LENI: Iyong mga companies, mag-a-adjust din.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Iyong mga presyo nila, iyong mga menu nila babaguhin nila ang presyo nila. Kaya iyon, sa ngayon po masasabi natin na medyo hindi po na-control ng maigi ng gobyerno iyong expectations ng mga tao at kailangan po nilang kontrolin po ulit ito.

    VP LENI: Ako, Professor JC, parati ko itong sinasabi at marami sa akin [ang] nagagalit kasi sinasabi ko ito: iyong paghingi sa pamahalaan na magkaroon lang ng isang boses at saka isang mukha na ina-assure iyong public na ito yung ginagawa natin. Yung naging problema kasi, yung tingin ko, halimbawa yung sa bigas, iba yung sinasabi ni Jason Aquino sa NFA, iba yung sinasabi ni Secretary Piñol ng DA, iba rin yung sinasabi ni Presidente. Halimbawa, nagsasabi si Secretary Secretary Piñol at saka si Pangulo na walang problema sa supply ng bigas, pero ramdam ng tao na may problema, tingin ko lalo itong nakakadagdag sa parang pagtaka o pagkatakot na baka lumala pa iyong sitwasyon. Iyong sa akin lang, Professor JC, iyong parati kong sina-suggest sana sa pamahalaan, parang tanggapin iyong problema pero sabihin sa mga tao na totoo, na may ganito tayong problema pero ito na iyong ginagawa natin.

    ELY: Soluyon. Opo.

    VP LENI: Nagsa-saakripisyo po tayo ng onti pero asahan niyo na sa pagdating ng ganitong buwan, parang better off tayo. Pero wala kasing ganiyan, parang ngayon, parang sinasabi wala namang problema. Halimbawa, sinasabi ang daming rice cartels. Matagal na ito sinasabi pero wala namang nakakasuhan.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually nakakalungkot nga po VP na parang dine-deny po ng gobyerno na mayroon pong problema. For example, sinasabi po ni Secretary Pernia, after nung po 6.4 inflation announcement, sabi niya, “this is not surprising and this quite normal for a fast-growing economy.” Sabi naman po ni Secretary Diokno, “this still remains manageable.” Tapos sabi niya, mere hiccups lang daw, sinok lang daw po ito. Tapos sabi nga po ni Duterte naman dahil kay Trump. Tapos sabi ni Secretary Andanar, hindi naman daw po ito ganoon kataas, hindi naman kasing taas noong dating inflation rate. Sabi—

    VP LENI: Ayun, teka, doon kita hihinto-in Professor JC. Kasi parati sinasabi iyon na noong panahon nga ni GMA mas mataas pa. Comparable ba iyon?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Hindi po magandang analysis iyan kasi iyong inflation po, maraming pong salik iyan na puwedeng magbunsod nito, at hindi po sapat na ikumpara lang po natin iyong taas at baba ng inflation kumpara dati. Kung titignan po natin iyong datos, actually, medyo mababa naman po talaga iyong 6.4 percent historically. Kasi, for example, noong panahon ni Pangulong Marcos, actually, pumalo nga po ng 50.3 percent noon pong kasagsagan ng krisis, noong early 1980s. So bumaba na po ito pero ang mas maganda pong comparison ay—

    VP LENI: Iyon iyong golden years.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ayun nga po. Isa pa iyan. Golden years daw pero bakit 50.3 ang inflation rate.

    Anyway, so—pero ang mas maganda pong comparison ay iyong 6.4 percent po ngayon—actually, noong pong mga nakalipas na buwan o taon, two to three years ago ay halos zero na po iyong inflation rate. Kumbaga, mayroon palang panahon na mataas iyong economic growth, iyong paglago ng ekonomiya tapos mababa pa iyong inflation rate. Pero bakit ngayon, noong pumasok si President Duterte, 2 percent ang inflation rate, ngayon nasa 6.4 na. Kumabaga, more than triple na.

    VP LENI: At saka in just two years.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ayun nga po. In just two years, trumiple na iyong inflation rate. Kaya kailangan po natin tanungin paano nangyari ito na puwede naman po pala iyong high growth and slow inflation pero bakit wala na iyong panahon na iyon.

    VP LENI: Kasi parating, Ka Ely, sinasabi na kaya mataas iyong inflation kasi grabe iyong growth. Pero kung titignan natin, before 2016, ang taas din ng growth pero ang baba ng inflation. So iyong mga tao hindi masyadong ramdam ang hirap. Pero ngayon kapag sinabi mo kasing—parang para sa akin, Professor JC, Ka Ely, parang medyo insulto kapag sinabi mong “eh ano, wala naman iyan kasi lumalago iyong ekonomiya,” parang hindi nararamdaman iyong paghihirap ng mahirap. Kaya iyong sa akin, sana tanggapin, ‘di ba?

    ELY: Kasi laging dina-downplay, iyong bina-balewala.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo, actually—

    ELY: Inililihis lagi.

    VP LENI: Oo.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ayun nga po. Actually, isa pa pong punto doon ay iyon pong economic growth natin, actually, bumababa po iyan. Simula noong mga nakalipas na quarter. Nasa 6 percent po tayo noon pong nakaraang quarter, second quarter ng taon na ito. Pero, actually, ang pinanggalingan niyan ay nasa around 7.

    VP LENI: Oo nga.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: So, and before noon, before po pumasok si President Duterte, actually tumataas, pataas ng pataas ang growth tapos ngayon, pababa ng pababa.

    VP LENI: Parang nagte-taper off?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Parang nagte-taper off po siya, and isa pa doon ay lumilihis po tayo sa target ng gobyerno. Mayroon pong tinakdang target iyong economic managers.

    VP LENI: 7 dapat, ‘di ba?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: 7, between—sabi nila dapat daw ang paglago ng ekonomiya ay between 7 to 8 percent. Tapos ngayon nasa 6 tayo so bakit ganoon. So, hindi mo puwedeng sabihin na—

    VP LENI: High growth.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Na okay naman iyong mataas na inflation, lumalaki iyong ekonomiya. Lumalaki pa rin, totoo iyan pero hindi na kasing bilis.

    VP LENI: Oo. Ito, may tanong pa ako, habang hindi pa ubos iyong oras natin. Kasi parang isa sa mga remedyo na ginawa ng pamahalaan iyong Bangko Sentral ng Pilipinas, parang dalawang bese na niya itinaas iyong interest rates, di ba? Iyong una, .5 tapos naging another .5 tapos ngayon mukhang tataas ulit. Ano iyong epekto nito, considering na sinabayan din siya ng napakahinang value ng peso natin ngayon? Ano iyong epekto nito sa overall growth ng ekonomiya?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ito pong pagtaas ng interest rate ng Bangko Sentral ay normal po ito na policy sa panahon ng mataas na inflation. Kumbaga, ang objective po nito, ang layunin po nito ay medyo pabagalin iyong ekonomiya natin kasi maaari iyong mataas na inflation na iyon ay indikasyon na medyo ang bilis ng paglago ng ekonomiya kaya kailangan pabagalin natin. Pero ang problema po doon, VP, ay ang sanhi po ng inflation natin ngayon ay supply gradient rather than demand. So kumabaga, may mga nagsasabi po na baka limitado lang ang impact nito at mas malaki, syempre, mayroon iyong presyo ng langis, baka—tapos iyong bigas. So kailangan po iyon ang mga tutukan natin. Tapos isa pa po ay tumataas ngayon ang interest rates, mayroon pong epekto ito, for example, sa mga nais umutang. Kasi for example, kung gusto mong mag-loan ng kotse o bahay o condo, tataas po iyong interest rate at tataas po iyong mga kailangan bayaran ng kababayan natin.

    VP LENI: Pero ito, gusto mong sabihin na maraming epekto iyong pagtaas ng interest rates kung iyong driver ng inflation [ay] demand?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Demand.

    VP LENI: Parang sa demand side.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Yes po.

    VP LENI: Pero ngayon kasi kaya ang taas ng inflation dahil sa supply, di ba. Kulang ng bigas, kulang ng langis. Kaya iyong pagtaas ng interest rates parang can only do so much, ‘di ba?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. Actually, sa ngayon po ang pinakamalaking role po nito ay para ipakita sa mga tao na nandiyan po ang gobyerno na umaaksyon po at, actually, iyon po ang main driver po rito parang signal po siya na “oh, mayroon kaming ginagawa at aawatin natin ang inflation.” Kahit na medyo, sa totoo lang baka sa ngayon, sa mga susunod na buwan, hindi agad mararamdaman.

    ELY: Kasi, Ma’am, iyong peso natin halos 54 na, ano, sa dolyar?

    VP LENI: Oo, ganoon na kataas din in—

    PROF. JC PUNONGBAYAN: 12 years.

    VP LENI: in 12 years.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ah, sorry, 13, 13.

    VP LENI: 13 [years]

    ELY: Pero ang tanong ko roon, kasi kapag magi-import tayo, dolyar ang ilalabas natin—

    VP LENI: Saka ang langis, kung 90 percent ng pangangailangan natin sa langis tapos ang peso ang taas, lalong magmamahal.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. Double whammy po.

    ELY: So iyong reserve natin sa central bank ng dollars, mababawasan pa. So may epekto rin ba ito?

    VP LENI: Paunti ng paunti.

    ELY: May epekto ito sa ekonomiya?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Mayroon pong epekto iyan kasi, for example, sa isa pong sanhi ng nung paghina ng piso ay iyon pong paglakas ng imports natin, nasa double-digit growth. Kumpara po sa exports natin simula pa noong January ng taon na ito, actually, lumiliit po ang ating export. Napakahina po ng ating exports, at mayroong pong epekto ito sa ating economic growth kaya ang bagal ng economic growth. Kumbaga, habang lumalaki po iyong gap between exports and imports—

    VP LENI: Lalo ding bumabagal.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Lalong humihina ang value ng piso at nagiging mahal po iyong imports natin tulad ng langis dahil nga po ang imports natin ay binabayaran natin ng dolyar at iba pong foreign currencies. So magkakaugnay po lahat ito.

    VP LENI: Pero ito Professor—Ka Ely, 9:45 na po. Halos wala na naman tayong oras. Pero ito, iyong tanong ko lang, anu-ano iyong nafo-foresee mong—saan ba tayo patutungo, hanggang kailan iyong ganitong kahirapan?

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. So pagdating po sa forecast, medyo masama po ang track record ng mga ekonomista diyan. Pero sige, subukan pa rin po natin. Tignan po natin iyong mga factors. Kumabaga, for example, sa international factors, tinitignan po natin na sa mga susunod na buwan ay baka maghigpit pa po ng supply ng langis galing sa Iran at saka Venezuela, kaya baka po iyong presyo natin dito ay lalo pang tumaas. Pagdating naman po sa domestic factors, iyon pong epekto ng pagtaas ng interest rate ay mayroon pong lag iyan na maraming buwan pa po ang epekto niyan. Tapos kailangan pong ma-solve natin. Sa ngayon, ang pinaka-magandang polisiya ay ayusin natin iyong sitwasyon sa bigas, tapos, hindi lang bigas, pati sa gulay, sa karne, sa isda, at iba pang mga commodities.

    ELY: Maganda siguro Professor, aminin muna na may problema.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Ayun.

    VP LENI: Para may gawin.

    ELY: Para may solusyon. Kasi wala kang sosolusyonan kung walang problema.

    VP LENI: Kapag sinabi kasing normal ito, ano ito, growth, baka walang ginagawa.

    ELY: Yes, Ma’am.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Siguro ang pinaka-importante ngayon ay ma-manage po ng gobyerno iyong expectations ng mga tao at ipakita po nila na mayroon silang decisive na ginagawa para awatin ang inflation. Kasi hanggang—sa bawat pag-deny po nila, parang nagiging excuse po ito na iyong kapag sinasabi na “oh, di naman mataas iyan.” Parang nagiging excuse po ito para hindi umaksyon ang gobyerno.

    VP LENI:At saka lalong natatakot iyong tao, di ba. Kasi kapag sinabi nilang wala namang problema pero ramdam ng tao na mayroon, lalo siyang hindi nagtitiwala.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Opo. Kasi parang lumalabas lang na out of touch iyong economic managers pati si Duterte sa sitwasyon ngayon. So kailangan, aminin muna nila na may problema at saka pakita nila na mayroon silang aksyon na ginagawa.

    VP LENI: Ayun, Ka Ely. Ayun din iyong hiling natin. Iyong hiling din natin parang kausapin na iyong taumbayan, sabihin na talagang may problema pero ito iyong ginagawa, di ba. Baka sakaling makatulong.

    ELY: At siguro para maalis din iyong agam-agam ng taumbayan.

    VP LENI: Oo, kasi lalong malabo iyong papuntahan natin, lalong natatakot iyong tao. Ayun, Ka Ely, wala na tayong oras. Pero Professor JC, salamat ulit.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Salamat din po.

    VP LENI: Ginambala ka ulit namin on a Sunday.

    PROF. JC PUNONGBAYAN: Wala po iyon.

    ELY: So sa susunod po ulit at sana huwag na ulit tumaas.

    VP LENI: Sana huwag na. Kasi kapag iimbitahan ulit natin siya sa susunod, malaki pa rin iyong problema sa inflation sa ekonomiya. Pero maraming salamat, Professor JC. Batang-batang professor ng UP School of Economics.

    ELY: Okay mga kasama. Nawa’y nakatulong po kami para po sa inyong kaalaman hinggil po dito sa inflation rate na 6.4, at lahat po tayo ay nakakaranas dahil sa mataas na presyo ng mga bilihin dito po sa ating bansa.

    Sandali lang po mga kasama. Magpapaalala muna tayo, ang oras, 9:48.

    [GAP 2]

    ELY: Okay balik po tayo, mga kasama. Ang oras natin, 9:49. At samantala, kasama natin dito sa ating studio, ma’am ano, at isa na namang bahagi ng ating Istorya Ng Pagasa.

    VP LENI: Ka Ely, mapalad tayo. Dalawa iyong bisita natin ngayong umaga. Iyong dalawa, Ka Ely, iyong isa featured natin siya doon sa ating Istorya Ng Pagasa Film Festival. Ang pangalan ng movie Ka Ely, Liwanag. Malalaman natin later on kung bakit Liwanag. Pero iyong nagpakilala sa atin sa kanya, iyong filmmaker, ano? Iyong filmmaker, Ka Ely, si Miss Kimberly Ilaya.

    Ayon. Finally, napakaganda ng film na ginawa. Tapos iyong subject naman ay si Maricor Book. Kaya siya liwanag dahil si Maricon may kapansanan, pero makikita natin kung bakit Istorya Ng Pagasa siya. Siguro una nating tanungin si Kimberly. Ayan, si Kimberly, siya iyong nakadiscover kay Maricor. Iyong tanong natin una kay Kimberly: Kimberly paano mo ba nakilala si Maricor?

    KIMBERLY: Si Maricor po, kasi siya, magkaeskwela po sila ng kambal ko.

    VP LENI: Oo, may kambal, Ka Ely, may kambal si Kimberly. Magkaeskwela sila saan?

    MARICOR: PNU.

    KIMBERLY: Sa Philippine Normal University po.

    VP LENI: PNU. Oo.

    KIMBERLY: Kasi sa araw parang naglilinis lang ako, tapos may nakita akong picture article. Iyong sinulat po ng kambal ko about Kay Maricon noong college sila. ‘Tas sobrang nainspire po ako; nagandahan ako sa kwento niya tapos naalala ko na ito pala, nakita ko sa Facebook iyong Istorya ng Pagasa. Sabi ko, ‘kailangan kong gawin ‘to.’

    VP LENI: Pero ikaw, gumagawa ka talaga ng films?

    KIMBERLY: Opo, noong college pa po ako.

    VP LENI: Ano iyong course niyo noong college?

    KIMBERLY: Bachelor of Mass Communication.

    VP LENI: Tapos, mula noong college, gumagawa ka na ng mga films. Tapos noong nalaman mo iyong Istorya Ng Pagasa, nakita mo iyong kwento ni Maricon.

    KIMBERLY: Opo. Sakto nga po, sabay ko po nakita iyong sa Istorya ng Pagasa tapos iyong article about kay Maricon.

    VP LENI: Oo, kasi napakatouching, eh. Napakatouching iyong ginawa mong mga kwento. Pero ito. Pero ikaw, wala ka naman sa PNU? ‘Di ka nag-aaral sa PNU? Ah, tapos ka na ‘di ba?

    KIMBERLY: Opo.

    VP LENI: Tapos ka na. Tapos paano iyon? Cinontact niyo si Maricor?

    KIMBERLY: Opo, friends po sila sa Facebook nung kapatid ko.

    VP LENI: Ah so sa Facebook? Sa Facebook ka pala, Maricor.

    MARICOR: Opo.

    VP LENI: Pero ito, Maricor, sige, ikwento mo sa amin kung saan nanggaling iyong kapansanan at paano mo nalampasan?

    MARICOR: Iyon po ako po ay pinanganak na… ay magandang umaga po pala sa lahat po ng nakikinig at nanunuod ng Biserbisyong Leni. Pinanganak po ako 6 months, 1 pound. Sabi po nila premature baby.

    VP LENI: Oh, premature!

    MARICOR: Tapos po too much exposure po to oxygen sa incubator, kaya po na-expose iyong mata ko. Retinopathy of Prematurity po iyong case ko. Parang ang dami pong panig na ibinigay. Paiksi nang paiksi iyong lifespan ko pero sabi nga po na…

    VP LENI: lumaban ka talaga!

    MARICOR: Opo. Kami po ni mama kasi, 50-50 po kami.

    VP LENI: Pati iyong nanay mo, mahirap iyong panganganak?

    MARICOR: October 10 po ako pinanganak tapos…

    VP LENI: Nako, magb-birthday ka na!

    MARICOR: Opo, tapos 13 siya nagising.

    VP LENI: oh, talaga, wala siyang malay ng ilang araw.

    MARICOR: Opo, ng tatlong araw po. Tapos, iyon po iyong naging cause ng blindness ko, and sa tulong po ng mga tao sa paligid ko, inyong environment – mahalaga po kasi iyong acceptance. Kapag nandoon po kasi iyong acceptance, at tsaka iyong opportunity, parang, hindi na rin po masyadong obvious o hindi na po masyadong makikita o lilitaw iyong disability na mayroon ka.

    VP LENI: Pero, ito Maricor, mula ba pagkabata, talagang hindi ka na nakakakita? O mayroon ka pang nakikitang kaunti? Wala na talaga?

    MARICOR: Wala na po talaga.

    VP LENI: Tapos, ito, papaano ka nag-aral ng grade school tsaka high school?

    MARICOR: Sa P. Gomez Elementary School po ako noong Elementary, sa Ramon Magsaysay, España, Manila po ako noong high school. Kaya po puro Manila kahit taga-Caloocan po ako kasi doon po may SPED. Tapos, ano po, sa morning po, sa SPED po ako. May follow up po ng mga lessons namin. Tapos, sa hapon po, sa main stream mula kinder po hanggang college, ako lang po iyong blind sa batch namin.

    VP LENI: Mahirap iyon, Maricor, ‘di ba?

    MARICOR: Sobra po.

    VP LENI: Sino iyong uma-alalay sa iyo habang nagaaral ka?

    MARICOR: Iyong mga kabuddy-buddy ko po na classmates ko, tapos si mama po, lalo na po ngayon, kasi eight years old po ako noong nawala na po iyong papa ko so, ano, so siya na lang po iyong kasama ko tapos minsan po para lang makapasok kami… sa financial po. Kunyari, sa pamasahe, ganun, para lang makapasok kami, nagsideline – sideline siya – naglilinis siya ng electric fan doon sa school. Lahat po gagawin niya tapos noong high school sa Ramon Magsaysay, nandoon din po siya. Pinasok po siya ng isang teacher sa canteen. Tas, po, iyon.

    VP LENI: So nagtratrabaho siya nang babatayan ka?

    MARICOR: Opo, at the same time.

    VP LENI: … na talagang (inaudible) Kimberly, kung bakit siya iyong fineature mo, ano? Dapat pala pati iyong nanay mo…

    MARICOR: Andiyan po siya sa labas.

    VP LENI: Hindi, kasi, kung wala iyong nanay mo, kung hindi siya lumaban…

    MARICOR: Sobra po, siya po iyong naging mata ko. Tsaka, ano po, talagang siya iyong naging…

    VP LENI: So parang nag-aral din siya kasabay mo?

    MARICOR: Opo, marunong din po siya magbrail. Pero sa classroom po, ako lang po, kasama ko po mga classsmates ko.

    VP LENI: Tapos nagtapos ka ng education. Tapos ito, Ka Ely, kakaiba ‘to, ‘di ba Kimberly? Iyong kanyang specialization, MAPEH.

    KIMBERLY: Opo. MAPEH po.

    VP LENI: Bakit iyon iyong napili mo?

    MARICOR: Kasi po, noong High School po, na-experience ko po na ma-exclude sa MAPEH. Parang lagi lang po akong katabi nung mga bag nung kaklase ko. Sabi ko “bakit, ganun? Ano gagawin ko dito? Pantay ng bag nung classmate ko ‘tas mamaya, ‘goodbye class!’” Tapos po, kung may magtiyatiyaga lang po sa amin na teacher, talaga pong, mash-showcase po na…

    VP LENI: Oo naalala ko yong film mo, Kimberly ‘di ba, parang iyon iyong focus ‘di ba?

    KIMBERLY: Iyong start, sa may PE, ng istorya po.

    VP LENI: Ito, grabe, Ka Ely, ano? Parang, dahil sa pinagdaanan niya, ito iyong parang, revenge. Sweet revenge.

    MARICOR: Gusto ko maging eye-opener na, “ay, hindi, kaya din namin. Tulungan niyo lang kami.” Parang ganun po.

    VP LENI: Pero may good news, ‘di ba? Kapapasa niya lang ng LET.

    KA ELY: Mhmm. Kaya pwedeng pwede na magturo.

    VP LENI: Ang tanong ko: paano mo na-hurdle iyong LET? Na despite na mayroong kapansanan?

    MARICOR: Ano po, ah, siyempre una sa lahat, faith talaga kay Lord na kakayanin mo. Kasi, kakainin ka ng sistema na ang daming information. Ang dami mong kailangan tandaan. Ang dami mong kailangan na rebyuhin. Tapos iyong mga reviewer pa po, hard copy, so…

    VP LENI: Papaano iyon?

    MARICOR: Rinerecord po nung mama ko.

    VP LENI: Binabasa niya?

    MARICOR: Isa isa.

    VP LENI: Oh my god. Kasi ,ano, Maricor, Kimberly, Ka Ely, iyong pamilya ng asawa ko iyong may kapansanan. Iyong father-in-law ko, bulag. Iyong, parang every other child sa magkakapatid ng asawa ko, ano din, blind. Kaya alam ko kung gaano kahirap. Iyong kwento ‘din ng asawa ko, binabasahan nila yung tatay. Sayo, iyong nanay mo.

    MARICOR: Opo, or iyong resources for the blind po, pinahiram po ako ng laptop para, for example po, iyong soft copy, pwede po doon basahin.

    VP LENI: Tsaka, ano diba, may JAWS ka? Gumagamit ka ng JAWS?

    MARICOR: Opo, hiniram ko pa sa RBI.

    VP LENI: Tsaka ngayon, parang, may scanner na, Kimberly, na ‘pag na-scan mo yata, naco-convert.

    MARICOR: Nababasa na po.

    VP LENI: Nako, napaka-inspiring. Pero, ito, Kimberly. Gaano mo katagal shinoot si Maricor?

    KIMBERLY: Iyong proseso po, ano, two months po siya. Mula pre production hanggang post production pero tatlong beses lang po kami nagmeet.

    VP LENI: Oh talaga? Tatlong beses lang?

    KIMBERLY: Iyong una po, pre-interview tapos iyong…

    VP LENI: ‘Tas sakali mo cinonceptualize kung paano mo ip-present?

    KIMBERLY: Doon po sa pre interview, doon ko na po binuo iyong timeline kung ano iyong magiging histura ng pelikula ko.

    VP LENI: Kasi ang hirap ng three to five minutes lang ‘di ba?

    KIMBERLY: Oo nga po, iyon iyong naging challenge talaga sa akin.

    VP LENI: Kasi halimbawa, kay Maricor, iyong kwento niya mula pagkabata, eh, kung papaano…

    KIMBERLY: Ang ganda po. Ang dami po niyang pinagdaanan na parang, hindi kaya ng five minutes. Dapat feature.

    VP LENI: Hindi ba pwedeng gumawa ka ng version nun?

    KIMBERLY: Pwede po!

    MARICOR: Hindi po napakita iyong , kunyari po, nagp-perform, dahil po sa theater, nakapagperform na po, sumasayaw.

    KIMBERLY: Madami po siyang ginagawa: sumasayaw…

    VP LENI: Nakapunta ka na sa ibang bansa?

    MARICOR: Opo.

    VP LENI: Talaga?

    MARICOR: Tatlong country na po.

    VP LENI: Saan iyon?

    MARICOR: Sa Japan, Korea, and Paris.

    VP LENI: Wow!

    ELY: Aba.

    VP LENI: Dahil iyon sa theater?

    MARICOR: Nagrepresent po ako ng Philippines sa…tapos…

    VP LENI: Ang galing!

    MARICOR: Cultural po. Tapos, itong August lang po, napili po ako ng isang board member ng UN Youth Advisory Group.

    VP LENI: Wow. Nako. Dapat may isa pang pelikula after.

    KIMBERLY: Dapat may sequel po.

    VP LENI: Sequel. Pero, ito. Wala tayo masyadong oras, pero ito, iyong pinakapangarap mo talaga, magturo sa public school, ‘di ba?

    MARICOR: Sobra po.

    VP LENI: Bakit iyon iyong gusto mo?

    MARICOR: Laking public school po ako, mula elementary hanggang college po. Dahil po doon, nakapag-aral ako kasi kung hindi, baka hindi po ako nakapagpatuloy pero sobrang gusto ko na po magpay back. Gusto ko na po makapagturo talaga, tsaka makatulong po sa family ko, kasi nga po, kami lang ni mama, ganun.

    VP LENI: Pero ngayon, ang dream mo, maging MAPEH teacher ka?

    MARICOR: Opo, MAPEH po talaga.

    VP LENI: Ano iyon? Grade school? MAPEH teacher ng…

    MARICOR: Secondary po.

    VP LENI: Ah, secondary.

    MARICOR: Opo, pero pwede din naman kami sa elementary. All-around po ako.

    VP LENI: Kasi, ‘di ba, parang, iyon iyong, pareho din ba ang LET ng grade school tsaka high school?

    MARICOR: Ang alam ko po, hindi. Pero ‘pag secondary graduate ka, kung pwede ka po magturo sa elementary.

    VP LENI: ‘Tas ngayon, nasa stage ka na nakapasa ka na…

    MARICOR: opo.

    VP LENI: …nasa stage ka na naga-apply ka na?

    MARICOR: Naghahanap po.

    VP LENI: Nako. Dapat pala may nakikinig sa atin, Ka Ely, na mga DepEd, ‘di ba – iyong mga DepEd supervisors. Ayan. Napaka-inspiring. Ito, tingin ko, kaya nagpapasalamat din tayo kay Kimberly na…

    MARICOR: Super po. Ang dami pong opportunity na nabuksan.

    VP LENI:… na nabuksan. Oo. Kasi, ano eh, parang ‘pag napakita kasi iyong kwento mo, Maricor, parang iyong mensahe nito, hindi lang sa mga kapansanan na tulad mo, pero lalong lalo na doon sa walang kapansan.

    ELY: Tama. Opo.

    VP LENI:… na kung si Kimberling walang mata – walang isang napakahalagang sense…

    MARICOR: Opo.

    VP LENI:… na nagtagumpay nang ganito, nagtiyaga, ano pa iyong mga kumpleto? ‘Di ba Kimberly?

    KIMBERLY: Opo.

    VP LENI: Kaya ano iyong, ano mo, Maricor? Ano iyong mensahe mo sa mga kabataan din na katulad mo?

    MARICOR: Sa mga katulad ko na fellow PWDs, huwag tayong mapagod. Huwag tayong sumuko na i-prove iyong sarili natin kasi wala namang sayang na effort, eh. Lahat naman ng pinagpapaguran natin, ano, lahat ng pinapapaguran natin, may maibubunga rin.

    VP LENI: May bunga. Galing. Ito Kimberly, sana sumali ka ulit; mayroon tayong pangalawang Istorya ng Pagasa. Pero ito, Kimberly, sa mga ano naman, sa mga aspiring – aspiring na mga filmmakers. Ano iyong mapapayo mo, kasi iyong kakaiba sa iyo, parang naging very relevant iyong ginawa, ‘di ba?

    KIMBERLY: Opo. Actually natulungan din ako ni Maricor in return kasi dahil po doon sa ginawa ko, hindi talaga ako decided noong una kung ip-pursue ko iyong filmmaking.

    VP LENI: Ah talaga?

    KIMBERLY: Opo, pero iyong dahil sa kanya, sabi ko, sabi niya nga po, kung kaya niya, kaya ko din. Mula noon po, pinursue ko na po kasi desidido na ko i-pursue iyong filmmaking po.

    VP LENI: Kasi kung ganyan, ang husay, ‘di ba?

    KIMBERLY: Sobrang galing niya po.

    VP LENI: Kasi out of almost eighty na nagsubmit, pumili lang kami ng fifteen na finalist at nakasama itong Liwanag. So baka ito iyong signal sa ‘yo ano?

    KIMBERLY: Opo. Parang iyon iyong turning point na…

    VP LENI: Oo. Baka iyon iyong ano na… ano talaga…

    KIMBERLY: “Para sa iyo talaga ‘to.”

    VP LENI: Ang galing ‘di ba? Kasi, parang ang realization din for me, ‘di ba, na pwedeng magamit iyong film para…

    KIMBERLY: Makipagusap.

    VP LENI: Magturo eh – magturo ng mga valuable na mga lessons. Kasi, Ka Ely, dati kasi iyong Istorya ng Pagasa, parang feature siya na written. Pero iyong mga kabataan ngayon, hindi na mahilig masyado magbasa. Iyon iyong nakakalungkot. Masyadong visual, kaya, parang, iyong filmmaking napakahalaga sa mga susunod na taon. Ikaw, ano ba, sabi mo nagf-Facebook ka din.

    MARICON: Opo!

    VP LENI: Hindi mahirap para sa ‘yo?

    MARICOR: Hindi po, basta po may screen reader.

    VP LENI: Ah, may screen reader.

    MARICOR: Tsaka iyan din po ang nagiging outlet ko kapag nag-a-advocate po ako, eh, ‘pag tungkol sa mga PWD po.

    VP LENI: Ang galing, ang galing. Kaya, ito Ka Ely, ano, sana maimbitahan ka namin sa Naga, Maricor.

    MARICOR: Ay, salamat po.

    VP LENI: Kasi mayroon kaming, parang ano, resource center for the blind din.

    MARICOR: Ikinukuwento din po ng mga kaibigan ko kasi may mga blind po akong kaibigan na taga-Bicol.

    VP LENI: Oo, napaka-independent na ng mga blind sa amin pero lalong lalo na siguro ‘pag nakilala ka.

    MARICOR: Ay, thank you.

    ELY: Okay, so…

    VP LENI: Wala na tayong oras, Ka Ely.

    ELY: Salamat sa iyo Maricor ah, at kay Kimberly.

    VP LENI: At kay Kimberly. Lalong lalo na kay Kimberly, ‘di ba, kasi kung hindi dahil sa kanya, hindi natin nalaman iyong kwento ni Maricor. Sana, Kimberly, gumawa ka pa ng mga ganitong film, kasi ito talaga iyong pag-i-inspire.

    Salamat, Maricor, kasi noong napanood naming iyong movie tungkol sa ‘yo, parang ito iyong, parang, nagbibigay ng ngiti sa ating mga puso, na mayroon mga tao na kagaya mo. Dapat makilala ko iyong nanay mo ‘pag labas ko.

    MARICOR: Thank you din po to you!

    ELY: okay, so Maricor, Kimberly, salamat sa inyo.

    KIMBERLY: Thank you po.

    ELY: At salamat din po sa mga nakinig. Nawa’y siguro mabigyan po sila ng inspirasyon – iyong ating kababayan na binabanggit ni ma’am. Iyong iba, walang mga kapansanan pero maraming dahilan.

    VP LENI: Maraming dahilan para hindi magtagumpay. Siguro, Ka Ely, sunod nating pag-guest sa kanila dito, teacher na si Maricor.

    MARICOR: May trabaho na.

    ELY: Ayun po.

    [GAP 3]

    ELY: Okay, so bago tayo matapos, Ma’am, baka mayroon kayong mensahe at siguro, hihingian din kita ng reaksyon at kasi, ito ay serysong usapin naman na may binabanggit na mismo si Pangulo—si Pangulong Duterte—na binabanggit niya na ang Liberal Party, si Senator Trillanes, at ang Communist Party of the Philippines ay nagkakaisa raw at talagang mapatalsik daw siya sa pwesto. So kayo po bilang pinuno ng Liberal Party, ano po ang masasabi niyo rito?

    VP LENI: Unang una, Ka Ely, wala kaming koneksyon sa Communist Party of the Philiippines, ni nag-usap, wala man lang kahit anong klaseng pag-uusap. Alam naman natin iyong parang role ng Communist Party of the Philippines dito sa ano natin, sa lipunan, sila nag-e-exist sila independently of any political party. Maraming mga paniniwala na hindi pareho. Siguro nagkataon lang na mayroong… na nagpapahayag ngayon ng oposisyon sa maraming mga polisiya ng pamahalaan, lalong lalo na pagdating dito sa napakatinding inflation.

    Iyong kay Senator Trillanes, wala pa ako sa politika, Ka Ely, nandiyan na siya: maraming pinaglalaban.

    ELY: At ibang partido—

    VP LENI: Ibang partido—Nacionalista Party si Senator Trillanes, opposite ito ng Liberal. Pero sa akin naman, Ka Ely, kahit sino, walang parti-partido dito. Kahit sino na nagiging biktima ng pang-aabuso ng kapangyarihan, nakikiisa tayo. At tingin natin, iyong ginawang revocation ng amnestiya kay Senator Trillanes, pang-aabuso iyong ng kapangyarihan—salungat iyon sa batas; kaya nakikiisa tayo. At palagay ko, lahat ng Pilipino, sa kasamaan dapat makiisang ipahayag iyong boses kasi kung hindi tayo maglalakas ng loob na kontrahin ito, ‘di ba, mamayagpag iyong pang-aabuso ng kapngyarihan. Baka gumising tayo isang araw—dahil ayaw natin na may magalit sa atin—gumising tayo isang araw ano na, nababalot na sa kasamaan iyong ating pamahalaan at iyong ating lipunan.

    Ito, kahit pa hindi natin ka-partido, parati tayong nakiiisa. Tsaka iyong Liberal Party, Ka Ely, parating parang whipping boy—parating dinadahilan. Eh ‘di ba alam naman nila na halos wala nang natira sa partido? Lahat na lumipat sa kanila eh. Kaya kapag sinabi nilang Liberal Party, sino iyong tinutukoy? Kasi ngayon, iyong Liberal Party mabibilang mo na lang sa kamay mo ‘di ba. Ang kuwentuhan nga baka sa isang van, hindi pa mapuno. Kapag pinag-usapan iyong Liberal Party—parang ano din ito, parang pagsisisi din kay Trump sa ekonomiya. Lahat na pagkukulang ng pamahalaan, isisisi sa Liberal Party. Tingin natin hindi naman tama iyon. Hindi perpekto iyong partido pero kahit kakaunti na lang, lalaban talaga sa hindi naman tama. Kapag sang-ayon naman tayo, Ka Ely, nagpapahayag tayo ng pag-sang-ayon. Pero kapag mali talaga, talagang mali.

    ELY: Okay, so, Ma’am, maraming salamat po at iyan po ang pahayag ng ating Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas. Salamat, Ma’am. Good morning.

    VP LENI: Maraming salamat, Ka Ely.

    ELY: At sa ngalan po ng ating Bise Presidente, ako pa rin ho si Radyoman Ely Saludar. Muli po, isang magandang umaga, Pilipinas.

    – 30 –

    Posted in Transcripts on Sep 09, 2018