This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 80

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI dito po sa RMN. Mula po dito sa DZXL 558 Manila, tayo po ay napapakinggan sa RMN DYHP Cebu, RMN DXCC Cagayan de Oro City, RMN DXDC Davao, at RMN DWNX sa Naga at sa lahat po ng inaabot ng ating broadcast worldwide sa pamamagitan po ng Facebook Live—ang VP Leni Robredo at RMN DZXL 558 Manila. Mga kasama, ako pa rin po ang inyong radyoman, Ely Saludar at kasama po natin dito po sa ating studio ang opisyal po na tagapagsalita ng Pangalawang Pangulo, si Attorney Barry Gutierrez. Attorney, magandang umaga po sa inyo!

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Magandang umaga, Ka Ely, at magandang umaga sa lahat ng ating mga dedikadong mga tagasubaybay sa ating programa.

    ELY: At siyempre, mga kasama, kasama pa rin dito sa ating palatuntunan, bagama’t wala po sa ating studio dahil sa mayroon po siyang importanteng inaasikaso at may mga misyon pa ang ating Bise Pesidente—

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Eh hindi naman nauubos iyan, Ka Ely.

    ELY: Kahit weekend.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Kahit weekend, ano.

    ELY: Okay, samantala, mga kasama, nasa linya po natin si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely. Good morning, Attorney Barry.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Good morning, Ma’am.

    VP LENI: Good morning sa lahat ng nakikinig sa atin ngayong umaga.

    ELY: Opo, Ma’am, sa kaalaman po ng ating mga listeners nationwide, worldwide ho, mga kasama, ay, Ma’am, ano ho ba iyong mga— siguro, bigyan ho natin sila ng kaunting patikim sa mga ginawa po natin noong nakaraang linggo. Noong Sabado, nasa Cebu kayo, nabalitaan namin eh.

    VP LENI: Dumating ako, Ka Ely, late last night. Tapos, Ka Ely, kaya hindi ako nakapunta diyan ngayon kasi palipad ako ngayon papuntang Bangkok. Isang araw—less than 24 hours ako doon. Pero ano kasi, bukas ng umaga, tagapagsalita ako sa isang international na gathering. Pagkatapos kong magsalita, ala-una bukas pabalik din ako dito sa atin.

    ELY: Oo, ang bilis lang ho ah.

    VP LENI: Oo, pero kahapon, napakahalaga noong araw natin kahapon kasi nag-biyahe tayo from Cebu City to San Remigio. Ang San Remigio isang maliit na munisipyo siya sa Northern Cebu. Pero ito, isa sa ating mga Angat Buhay adopted communities. Nag-site inspection tayo sa pinapagawa natin na mental health facility. Ito kasi, Ka Ely, Attorney Barry, iyong San Remigio, after Yolanda, na-find out ng isang parang NGO na tumutulong doon na maraming mga mental health patients na kina-kandado sa loob ng mga bahay

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Grabe ah.

    VP LENI: Oo, kina-kandado kasi ang iba sa kanila violent, ang iba, iyong lakad nang lakad, nawawala, kapag nasa trabaho iyong mga family members. So ang ginagawa nila kapag umaalis sila na walang kasama iyong kapamilya na may sakit, kina-kandado. Na-find out ito ng isang tumutulong doon—iyong Americare—at nag-start sila ng isang mental health program with the LGU. Iyong kabutihan lang doon kasi napaka-proactive ng LGU. Iyong Mayor niya, si Manny Martinez. Ano talaga… kahapon, iyong pagbisita namin hindi lang iyong sa mental health pero iyong kaniyang—halos lahat ng kaniyang health programs nababa niya talaga sa communities, so community-based lahat. Mayroon siyang community-based na health program, mayroon siyang community-based na physical rehabilitation program, iyong mga senior citizens niya nakakakuha ng libreng, iyong maintenance medicine. Napakaganda.

    Ito, ilang beses na rin iyong team namin na bumaba sa San Remigio. Ako mismo bumaba din doon at isa sa mga nakita natin na kailangan talaga, isang mental health facility. Dahil iyong mental health patients nila, iyong pinupuntahan nila, parang isang napakaliit na kuwarto sa isa sa mga health centers nila. So ngayon, nagpapagawa tayo. Ito, pondo ito ng aming opisina. Nagpapagawa tayo doon at kahapon nag-site inspection kami, kasama namin iyong isang partner ng Angat Buhay, iyong Solanaland Foundation. Iyong Solanaland Foundation, siya iyong magpo-provide ng lahat na equipment saka facilities doon sa loob ng health center. Na-meet din natin iyong mga mental health patients na—iyong mga iko-consider na mga success stories—at iyon, very touching talaga iyon kasi iyong nagsalita iyong mga family members na nag-aasikaso sa kanila. Ito, ano ito, mga simpleng mga Cebuano na sinasabi kung gaano ka-life changing para sa pamilya nila na gumaling iyong kanilang mga inaalagaan. Kaya lalo naman tayong, parang, na-inspire na mas lalo pang magbuhos ng tulong doon. Kasi nakikita natin kung gaano ka-husay iyong LGU sa pag-asikaso. Hindi naman ito mayaman na LGU. Simpleng LGU lamang pero talagang iyong health programs din napakaganda.

    Napakalayo noong biyahe. Iyong pagpunta namin, mga three hours kami. Iyong pabalik, four hours dahil sa traffic pero worth it talaga. Pagkatapos noon, nagkaroon ng isang roundtable discussion—sa Cebu City na ito kasi kasama na doon iyong Philippine Mental Health Association, Philippine Psychiatric Association, at saka representatives ng Provincial Government of Cebu. Kasi iyong siniguro natin na magkaroon sila ng memorandum of agreement para mas permanente iyong tulong na binibigay sa kanila kasi iyong Americare, iyong tumutulong sa kanila sa programa, tapos na iyong program. Paalis na sila ngayon, end of the year. So ang gusto sana natin ay matuloy iyong programa na iba naman iyong partner. So, okay naman. Pinag-usapan kahapon during the roundtable discussion iyong terms of agreement at iyong mga obligasyon ng bawat partner.

    Pero ito, medyo alam ito ni Attorney Barry, fully loaded iyong aming linggo sa mga partnerships.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Opo. [chuckles]

    VP LENI: Halimbawa noong Tuesday yata, oo, Tuesday, nagkaroon ng graduation iyong second batch namin ng mga estudyanteng scholars sa Astoria—iyong Astoria Culinary and Hospitality Institute. Pangalawang batch na ito. Iyong first batch natin, mga estudyante ng Rizal—University of Rizal. Iyong mga ano naman ngayon, iyong second batch naman natin mga estudyante ng Pamantasan ng Lungsod ng Marikina. Iyong ginagawa natin parang nag-i-intern sila. Hindi lang intern pero parang ine-enroll sila dito sa institute ng Astoria. Tinuturuan ng lahat ng mga skills, mga kaalaman para mag-trabaho sa hospitality industry—iyong sa mga hotels, sa mga resorts. Kasi iyong Astoria may resorts sila, may hotels. Iyong inspiring dito kasi from the first batch, ilan iyong na-absorb ng Astoria. So ang hino-hope natin, ngayong second batch, ganoon din. Mayroon din tayong separate partnership with them; sa Palawan naman ito. Hindi ito sa institute pero sa Astoria—iyong Astoria Company mismo—ang tine-train naman doon mga miyembro ng mga indigenous people. Parang binibigyan ng opportunity na matuto tapos binibigyan din ng opportunity na bigyan ng employment.

    Tapos iyong pagkatapos noon, iyon iyong tema ng usapan natin ngayon: iyong Angat Bayi Women Empowerment—Political Empowerment Fellowship. Itong programa natin with UP Center for Gender and Women Studies saka ng Canadian Fund. Ito, napakaganda kasi nagpa-participate dito mga women local leaders—mga LGU officials—mayroong mayors, may vice mayors, may councilors. Ang iba yata, bisita natin maya-maya, may board member. Pero ito, iyong pagna-nais natin na after this training, mas equipped iyong ating mga women leaders kung papaano mag-introduce ng change sa policy, sa mga activities para lalong isulong iyong gender equality at saka women empowerment.

    Nag-attend ako noong kanilang opening session at ganoon din, very inspiring tingnan na desidido iyong ating mga participants. Ito, three days sa court at nagtapos sila kahapon—kahapon ba, Attorney Barry?

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Kahapon, Ma’am. Local government visit kasama si Vice Mayor Joy Belmonte.

    VP LENI: Oo, ayon. Kahapon natapos so ito, ano tlaaga, iyong linggo natin halos lahat governance. Naging guest din ako sa ilang mga mahahalagang mga conferences. Iyong isa doon iyong 2018 Asia 21 Young Leaders Summit. Ito naman, nagpa-participate dito mga young leaders all over the region. Kapag sinabing region, buong Asia. May mga participants galing sa Iran, sa Kazakhstan, maliban doon sa mga Southeast Asian countries. Ito, 20 years na ito. Doon ko nga nalaman, Attorney Barry, na iyong pinaka-first delegate pala ng Pilipinas doon si Senator Bam at saka si Mr. Harvey Keh.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ah, talaga.

    VP LENI: Doon ko lang nalaman. Ito, participated rin by, ano talaga, mga emerging na mga leaders sa mga iba’t ibang mga bansa. Na-imbitahan tayong magsalita tapos nagkaroon din ng parang open forum later. Very interesting iyong mga discussions kasi patungkol talaga sa kung papaano maging mas mahusay na leader, kung papaano maging mas maging effective na mag-govern. Kaya ito, napakarami iyong ating inasikaso ngayong linggo at hindi pa natatapos kasi palipad ako ngayon kaya hindi rin ako makakatagal, Ka Ely, kasi papunta ako sa airport in a few minutes. Pero bukas, nandito na rin ulit ako.

    ELY: Ma’am, pero siguro kaunti lang po na ano, diskusyon natin sa maiinit na isyu ngayong nagdaang linggo at isa po siyempre dito ho sa naging desisyon ng Sandiganbayan na mabigyan po ng piyansa—150,000 pesos. Pero marami pong nagtatanong at mayroong mga nag-aaral ng abogasiya na nagtatanong sa akin: iyong Rule 120. Kasi kapag sa promulgation, bailable naman talaga ang kaso pero—

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Mayroon na kasing ano eh—

    ELY: Kasi iyong Rule 120, ako hindi po ako abogado—

    VP LENI: Ayan, si Attorney Barry law professor.

    ELY: Pero kayo, Ma’am, anong take niyo dito kasi iyong epekto at siyempre iyong justice system natin parang napupulaan po rito.

    VP LENI: Iyong sa akin lang, Ka Ely, galing ako sa Cebu at marami ako doong nakausap at iyon din iyong tanong nila. Ito, from the point of view noong hindi mga abogado, iyong pagtanong lang talaga: bakit ba hindi pantay? Bakit hindi pantay iyong treatment? Ito, convicted ng isang napakaseryosong pagkakasala; napakalaking amount iyong involved. Convicted na ito ah na parang iyong korte nakapag-desisyon na—

    ELY: May hatol na.

    VP LENI: Oo, may hatol na tapos naka-bail pa. Tapos iyong bail, napakaliit considering na iyong amount barya lang ito sa kliyente. Ito, nakakasama ito, Ka Ely, ng loob kasi ayan, kami ni Attorney Barry marami rin kaming mga kliyente na nahawakan. Iyong mga mahihirap kahit 10,000 pesos lang, talagang—parang namamalimos. Namamalimos para lang ma-raise iyong perang iyon sa kakarampot na pagkakasala. Tapos ito, napakalaki ng pagkakasala, hindi man lang maramdaman iyong hirap ng pag-raise ng ganitong halaga.

    Parang iyong sa akin, Ka Ely, isantabi na natin iyong lahat na mga legal provision. Iyong binibigay na impression sa mga tao na kapag mayaman ka pala, kapag mataas na estado sa buhay, ganito na lang kadali. Kapag mahirap, napakasimpleng pagkakasala, iyong binubunong taon sa kulungan napakahaba. Nakita natin, halimbawa si Senator Leila, ano nga, hindi nga binibigyan ng piyansa kahit hindi pa umaandar. Halos hindi pa umaandar iyong kaso kasi parating nag-i-inhibit iyong mga judges. Nakikiusap na kung puwede lang magawa iyong trabaho niya bilang Senador, hindi pa pinapayagan.

    Pero ito, napakatagal nag-last noong kaso. More than 30 years, napakalaki ng perang pinag-uusapan at iyong perang pinag-uusapan, Ka Ely, mata-translate na natin sa ilan pang pabahay ang puwedeng magawa nito para sa mga kababayan natin na wala pang bahay hanggang ngayon. Ilan bang mga bata iyong puwedeng makapag-aral dahil dito sa perang ito? Ilan bang mga mahihirap iyong puwedeng maka-ahon kahit papaano sa kahirapan dahil dito sa ninakaw na perang ito tapos parang wala lang. Insulto pa kasi hindi nag-attend ng conviction dahil daw may sakit. Pero same day noong conviction, nakita natin nagpa-party. May medical certificate na napakahaba ng listahan ng mga sakit pero iyong sakit na iyon, para lang maka-iwas—para maka-iwas dito sa legal processes pero kumakandidato pa nga bilang governor; nakakapasok pa nga sa Congress.

    Parang kung hahayaan kasi siya, parang to get away with it, ano iyong mensahe sa mga mahihirap? Na hindi pantay iyong hustisya?

    ELY: Tapos ano, Ma’am, ano, iyong sasakyan numero otso. Pero pina

    VP LENI: Oo, ayon nga.

    ELY: Pero pinagsabihan lang samantalang may na-impound na dalawa diyan sa Crame.

    VP LENI: Oo, kaya nga eh. Parang sinasabi na iyong mga na-issue noong 2013, hindi na iyon puwedeng gamitin pero iyon iyong ginagamit pa rin. Alam mo iyon, parang hindi talaga pantay. Kapag mahirap at walang estado o mababa iyong estado, hirap na hirap makahanap ng hustiya. Pero ito, nahatulan na, ganito.

    ELY: Okay, so tatlong isyu ho, Ma’am, ang idi-discuss ko po sa inyo. Sa pangalawa po, Ma’am, iyong posisyon ngayon ng ating pamahalaan dito po sa West Philippine Sea. Kasi—iko-quote ko po ang Pangulo—kasi marami pong na-sorpresa, ako rin, na-sorpresa, noong sabihin niya na ang China dapat sabihan ang mga claimant countries… ang sabi niya: What route shall we take para ma-resolba ang isyu? Ano po ang masasabi niyo rito, Ma’am?

    VP LENI: [laughs] Actually, Ka Ely, noong una kong nabasa, kailangan kong siguruhin na hindi iyon fake news eh. Parang hindi ko ma-imagine na nasabi iyon. At saka iyong sinabi na nasa possession na raw ng—

    ELY: Tanggapin na raw ng US na hawak na ng China ang—

    VP LENI: Oo, ayon. Iyong sa akin lang, Ka Ely, siguro sa mga nakikinig, bakit ba napakahalagang ipaglaban natin? Bakit napakahalagang ipaglaban natin? Una, iyong sovereignty natin. Iyong ating kasarinlan nakataya dito. Pero more than that, maraming mga kababayan tayo na ang kabuhayan nandiyan. Marami tayong kababayan na ang kabuhayan nandiyan at saka iyong lugar na iyan, iyong tanong kung bakit ba siya pinag-aawayan, kasi mayaman siya sa resources eh. Mayaman siya sa resources.

    Halimbawa na lang, ito, isang example lang ito, Ka Ely, iyong langis natin na galing sa Malampaya, paubos na iyon. Kailangan natin ng alternative na source ng langis para sa ating kuryente, para sa ating lahat na pangangailangan at makukuha natin iyan diyan. Kapag igi-give up na lang natin na basta-basta, ang dine-deprive natin iyong buong bansa. Ang dine-deprive natin iyong lahat nating mga kababayan, hindi lang iyong mga nangingisda diyan pero iyong dine-deprive natin iyong buong Pilipinas.

    Pangalawa, nakakalungkot ito kasi tayo nga—tayo iyong bansa na may pinanghahawakan nang desisyon. Ipinaglaban natin ito. Hindi madali iyong ating pinagdaanan. Nanalo tayo doon sa legal process na pinasok natin. Mayroon tayong lakas na pinanghahawakan pero ayaw nating gamitin. Eh iyong Vietnam nga walang ganito pero bawat hakbang ng China, hinahadlangan. Iyong ito lang, nagbibigay kasi ng kalituhan kasi parang parating ine-equate sa pagkakaroon ng giyera. Parang sinasabi na kung mag-reklamo tayo magkakaroon ng giyera. Alam natin na hindi iyon totoo. Iyong sa atin, lalong hindi tayo iimik, lalong hinahayaan na mawala sa atin iyong ating mga claims sa West Philippine Sea.

    Kaya sa akin, Ka Ely, ano talaga, strongly kontrahin iyong kahit anong attempt ng gobyerno parang gini-give up na natin iyong ating ownership at iyong ating claim. Kasi ito, hindi naman ito politika eh. Hindi ito para sa atin lang pero ito, para sa future generations at para sa buong bansa.

    ELY: Opo, baka may kinalaman yata ito sa uutangin natin sa China? [chuckles]

    VP LENI: Pero iyon nga eh—

    ELY: Pero nakakapagtaka, Ma’am, nag-research po ako, iyong uutangin natin, 3 percent ang interest pero iyong Hapon, 0.5 ang interest.

    VP LENI: Ayon na nga eh. Actually, issue ko iyan, Ka Ely, lalo na pagdating sa PNR dahil nagkaroon kami ng briefing from DOTr. Lumabas talaga iyan galing mismo sa representative nila nagsabi na mas mababa iyong ino-offer ng Japan pero nag-decide tayo na China. Pero iyong sa akin nga, Ka Ely, ano ito, kahit ano pang dahilan ‘di ba, kahit ano pang dahilan, hindi siya sapat para bitawan natin iyong ating karapatan diyan.

    ELY: Okay, sa huling isyu natin, Ma’am, dito po sa panukalang muling palawigin ang Martial Law sa Mindanao bagamat ang Senado mukhang gusto nilang mas maliwanag ho rito ang paglinaw o rason. Kayo ho ba, ano ho bang take niyo rito at dapat ho bang palawigin ang Martial Law sa Mindanao?

    VP LENI: Iyong sa atin kasi, Ka Ely, iyong pinaka-unang tanong: Bakit kailangan? Bakit kailangang palawigin? Para sa akin kailangang maging malinaw ang basehan bago pa man pag-debatehan. Mahirap din makipag-debate na hindi natin sa kanila hinihingi kung bakit ba kailangang palawigin. Ito, alam natin na iyong AFP, maraming… maraming impormasyon na hindi available sa atin. Pero tingin ko, kung humihingi sila ng ganitong extension, kailangan lang ding linawin. Kapag nilinaw iyong dahilan, kailangan iyong track ng usapan: iyong extension ba ng Martial Law iyong makakasagot? Kasi kung ang sagot, hindi naman niya masasagot, so ano ang dahilan kung bakit kailangang i-extend? Pabalik-balik din tayo, Ka Ely, sa Marawi at mayroong mga concerns na nire-raise. Pero tingin natin, iyong pinaka-mahalaga lang naman maging transparent. Pinaka-mahalaga alam ng tao kung bakit kailangang—

    ELY: Okay, Ma’am, salamat po at hanggang sa susunod na Linggo po.

    VP LENI: Salamat. At maraming salamat, Attorney Barry.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ingat sa biyahe, Ma’am.

    VP LENI: Okay. Salamat, salamat!

    ELY: Okay, iyan po si Vice President Leni Robredo at siyempre iyong kaniyang mga naging aktibidad at paalis po siya papunta ng Thailand at mayroon pong isang mahalagang pagtitipon doon. Pero babalik din kaagad, mga kasama. Wala pong 24 oras, Attorney, babalik na rin ang ating Bise Presidente.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Oo, babalik rin siya ng hapon ng Lunes.

    ELY: Kaya nga hindi kami sumama ni Paulo eh. Joke lang. [laughs]

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: [laughs] Ayaw niyo iyong balikan.

    ELY: Hindi, hindi. Okay, samantala, sabi ni VP, ipaliwanag mo iyong Rule 120. Maikling paliwanag lang.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: [laughs] Klaro lang naman kasi dito, Ka Ely, iyong karapatan na mag-bail, right iyan kung wala pang conviction. Pero pagkatapos ng conviction, actually mas mabigat na iyong kailangan mong mapatunayan para mabigyan ka ng pagkakataon na makapag-piyansa. Nagtataka lang ako dito, na-convict si Ginang Imelda Marcos para sa multiple counts ng graft eh sa Sandiganbayan. So kumbaga, pagnanakaw ng milyong milyong piso ang pinaguusapan natin dito. Pero kung ganoon ang kaso, bakit iyong binigay na bail ay 150,000 [pesos] lang? Parang kataka-taka eh.

    ELY: Okay, ito, Attorney, ha—alam mo nagre-research ako kasi hindi ako abogado—ito, iyong sa Rule 120 iyong pangalawang paragraph babasahin ko: If the judgment is for conviction and the failure of the accused to appear was without justifiable cause, he shall lose the remedies available in these rules against the judgment and the court shall order his arrest. So tama, depende… Siguro nakumbinse ng dating unang ginang iyong Sandiganbayan—

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Na may dahilan—

    ELY: Na may dahilan. Umiyak daw at nagmakaawa eh.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: At saka ang tumanggap daw kasi ng notice noong promulgation, iyong cook daw sa bahay.

    ELY: Kasi iyong secretary daw absent eh. Nagbakasyon.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Pero ang kinaka-taka ko dito, iyong mga abogado ni Ginang Marcos iyan iyong mga pinaka-high-powered at mga mahal na mga abogado sa Pilipinas eh.

    ELY: Mga abogado-de-campanilla.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Hindi ko maintindihan kung papaano nila malalagpasan iyon. Kasi sa Korte naman, usually iyan kapag magpapadala ng notice, hindi naman direkta doon sa tao eh, doon sa abogado—kung mayroon kang abogado—kasi abogado iyong nagaasikaso eh. Nagugulat lang ako doon sa ganoong paliwanag pero tinanggap nga ng Sandiganbayan. So, tingnan natin.

    ELY: Siguro abangan natin at baka naman, pagbigyan pa rin natin ang Sandiganbayan. Baka kasi iyong may mga hirit pa ‘di ba na mga mosyon. Tingnan natin kung anong magiging sagot nila diyan. May mga pending pa eh.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Pero ako, sang-ayon talaga ako sa sinabi ni VP Leni diyan. Tulad niya, pareho kaming matagal na nag-trabaho sa public interest lawyering. Pareho nga kaming galing sa SALIGAN so mga kliyente na talagang halos walang pambayad; iyong mga kaso parang maliliit lang na bagay. Pero ang karanasan ko roon, ang hirap hirap na makapag-file ng bail lalo na kung mayroong conviction. Halos imposible kapag maliliit na tao iyong pinag-uusapan. Pero kapag tao na milyon ang ninakaw, mas madali pala.

    ELY: Correction, bilyon bilyon.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Bilyon—diumano’y bilyon.

    ELY: Okay, sandali lang ho, mga kasama at magpapatuloy tayo dito po sa BISErbisyong LENI. [music break; end of Gap 1]

    [GAP 2]

    ELY: Oras ho natin sa buong kapuluan, 9:35 a.m. Muli po, magandang umaga at tayo po ay napapakinggan diyan po sa RMN Cebu, RMN Cagayan de Oro, RMN Davao, at RMN Naga mula po dito sa DZXL RMN Manila. Mga kasama, ako pa rin ho ang inyong radyoman Ely Saludar at siyempre kasama natin, Attorney Barry, ito na iyong ating diskusyon tungkol dito sa Angat Buhay.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Angat Bayi. [laughs]

    ELY: Angat Bayi, Women’s Political Empowerment Fellowship. Ano ba iyong Bayi?

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ano nga ba ang Bayi? [chuckles]

    ELY: Si Councilor.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Itong ating mga bisita ang magpapaliwanag dahil tatlong araw silang nag-attend ng training program na binanggit nga ni VP kanina sa kaniyang interview.

    ELY: So, okay na iyong ating microphone? Sige po, unahin natin si Councilor Mary Marjorie Martin-Chan.

    COUN. MARJORIE CHAN: Yes, goodmorning po, yes. So Angat Bayi is a women political empowerment program.

    ELY: Ano iyong Bayi?

    COUN. MARJORIE CHAN: Bayi, I think, is babae, so Angat Babae. Bayi is Babae.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Nagkataon malapit din sa Angat Buhay

    ELY: Kaya nga OVP eh. So ang tingin ko Angat Buhay. So, Angat Bayi, Attorney?

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: So ngayong umaga, ang mga bisita nga natin ay dalawang fellows ng unang batch ng Angat Bayi program. Si Councilor Marj Martin Chan ng Tuguegarao at si Councilor Jom Bagulaya ng Tacloban. So dalawa sila sa unang batch ng mga fellows na napili para mag-participate para sa training program na ito. Si VP Leni nagsalita nitong Thursday as keynote speaker, ako noong Friday nag-handle ako ng isang session at masasabi ko, Ka Ely, na napaka dynamic at napaka-energetic ng grupo na napili para mag-participate dito. Very rich iyong discussion kaya nga binaggit ni VP Leni kanina na tuwang-tuwa siya na maka-interact niya iyong mga leaders galing sa iba’t ibang komunidad sa ating bansa. So ano bang mga maku-kuwento niyo Councilor Marj at Councilor Jom? Ano ang masasabi niyo sa iyong naging experience sa tatlong araw na ito?

    COUN. JOM BAGULAYA: Bilang isang konsehal na taga-probinsya isa itong malaking tulong. Kasi minsan hindi kami nagkakaroon ng access sa mga trainings na ganito. And this is also one of a kind kasi nga nag-focus sila sa mga women leaders sa local government. Kasi iyong mga kasama naming mayors, vice mayors and councilors although may mga board members na kasama.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Si Councilor?

    COUN. MARJORIE CHAN: Yes, actually, very thankful kami sa program, kasi iyong program namin is actually, as Councilor Jom mentioned focused on women empowerment iyong local leaders in the communities. Kasi most of us marami sa amin first and second termers and we need the training so that we can be able to do better in our field. Kasi while we say that we would like to pursue kung ano man ang mga advocacies namin, siyempre marami kaming mga challenges nae encounter. With the sharings also of our co-fellows, aside from the lectures from the training that we got, we learned eh. And we look forward to that will be able to implement them and use those sharings para mapabuti iyong trabaho namin.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ang isang aspect nitong program sa pagkakaintindi ko, Councilor Marj and Councilor Jom, bukod nga doon sa seminar na ginawa nga over these last three days. Mayroong mentoring program, mayroong parang mas senior, mas mga experienced leaders na kasama si Senator Riza Hontiveros, Congresswoman Kaka Bag-ao, si Vice Mayor Joy Belmonte at si Congresswoman Malou Acosta-Alba tapos parang in-assign iyong mga fellows to a mentor tapos mayroon silang magiging interaction. Ano iyong naging experience niyo doon so far? Sino bang naging mentor niyo?

    COUN. JOM BAGULAYA: Ang naging mentor ko si Vice Mayor Joy Belmonte. So kahapon pinakita ni Vice Mayor Joy kung ano iyong mga initiatives niya sa Quezon City. So pinakita niya kung ano iyong mga ginagawa niya para mai-angat iyong mga kababaihan at hindi lang actually kababaihan pati iyong mga LGBT na nasa Quezon City. They have programs and services for everyone. So iyon iyong pinakita niya and ang pagme-mentor is kung paano din namin magagawa itong mga magagandang or good practices sa Quezon City sa amin naman mga local communities.

    COUN. MARJORIE CHAN: Sa akin naman ang mentor ko si Mayor Krizel Lagman from Tobaco, Albay and I’ve met with her actually twice na once sa Office of the Vice President and yesterday sa closing ceremonies. In fact, si Mayor Krizel in fact initiated to come up with a Viber group also so that we can communicate more often. For me, it’s an opportunity kasi si Mayor Krizel started from Barangay Captain and she became a Congresswoman and then nayon Mayor nga siya. She has initiated reforms not only in women but also in youth sa Tobaco, Albay and those are also my advocacies. So medyo nakapag-kwentuhan na kami ganiyan and she said she’ll talk to some people, I told her my challenges and she said that she will also link me to some people who experience my challenges so that we can also help me deal with kung ano iyong mga dapat kong gawin para makapag-trabaho ng mabuti.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Isa talaga sa mga naging dahilan kung bakit ni-launch itong Angat Bayi, iyon ngang observation sa politika sa larangan ng politika lalo na sa elective office, napakalaki talaga ng disparity between male candidates na tumatakbo and female candidates lalo na kapag sa pagkapanalo. So sa personal na experience ba niyo naging issue yung pagiging babae sa inyong pagtakbo sa inyong paglilingkod sa LGU o hindi naman? Ano iyong sa tingin niyong mga challenges na unique in terms of a career in politics or career in public service?

    COUN. JOM BAGULAYA: Well, sa Tacloban ngayon, mas maraming babae.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Wow. [laughter]

    COUN. MARJORIE CHAN: Na-empower na sila.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Si Ka Ely parang na inspire.

    ELY: Hindi, kasi, naunahan pa pala natin ang US. Kasi noong nakaraang election sa US maraming na-ano na mga bagito, kababaihan, LGBT noong last election lang ha? So maraming nagulat sa kanila.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Oo, tama.

    ELY: Iyong mga sikat na in-endorse pa ng mga sikat na celebrity hindi nanalo. O ganoon, mas nauna pa pala tayo.

    COUN. JOM BAGULAYA: Oo naman, kasi marami na sa local na naging mayor o vice mayor na openly gay, openly lesbian na hindi lang natin kilala. And sana makilala natin sila para mabigayan o ma-acknowledge natin iyong kanilang success story bilang isang gay or lesbian kasi marami na rin in the 1900s.

    ELY: Parang lahat na sa LGBT.

    COUN. JOM BAGULAYA: Sa Tacloban kasi mas maraming babae, so may dokotra may abogada, so may mga kabataan din na babae so iba iyong situation sa amin. Pero noong tumakbo ako bilang isang transgender naman eh naging issue sa akin iyon kasi bago iyon sa pagtingin ng tao.

    ELY: So ngayon marami ng babae na nananalo. Dati iyong mga maraming babae ang nananalo

    COUN. MARJORIE CHAN: Actually, sa Tuguegarao po, like in our case, iyong elected councilors po, four iyong babae and then one iyong SK, yung SK babae din. Pero iyong sa amin, sa experience ko po I came in in politics very late eh. January nalang po ako nagpakita, 2016.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Uy, malapit sa eleksyon iyon ah.

    COUN. MARJORIE CHAN: Malapit sa eleksiyon iyon. Ang naging challenge ko noon was bata, bagong mukha, babae. Ano ang ipapakita ko? And it helped probably on my end that I’m a lawyer kasi even right now, my being a lawyer parang mas tinaas iyong respect, or parang iyong older or more experience politicians or councilors, mas they talk to me. “O, Attorney Marj what do you think about this?” Ganoon sila, because I am a lawyer kasi siguro nakatulong iyong profession ko to gain the respect then. But it was challenging in the beginning to prove to them na hindi lang ako bata, na hindi lang ako.

    ELY: Opo, pero sa mga constituents niyo? Papaano naman natin naipaparating maski sa mga maliliit at siyempre mga kababaihan alam natin maraming problema sa bawat komunidad yung mga kababaihan. Anong klaseng proyekto, o siguro kahit hindi proyekto, para mapalakas natin iyong kanilang loob para mapagtagumpayan yung mga pagsubok sa kanilang buhay lalo na yung mga kababaihan na mga naaapi o nade-dehado?

    COUN. MARJORIE CHAN: Actually, Sir, sa amin kasi legislators kami. We come up with legislation, ordinances. Without enumerating kung ano man iyong mga nagawa naming ordinances, specifically how do we reach out to. In my end po sa Tuguegarao, chinampion ko po kasi iyong solo parent ordinance and with that majority of those po kasi who are solo parents are unfortunately female. Mas madami po kasi sa kanila, I think, 80 percent, almost 90 percent of the population of solo parents babae.

    So ang nangyayari po, what we did we empower them by creating a self… their own organization nila iyong federation nila and then we provided po. Kasi maraming solo parents na hindi alam kung ano iyong mga karapatan nila so we provided seminars for them and then right now po iyong solo parents federation, since they are already a federated, medyo nakakapag ano sila, nakakapag reach out na sila to different personalities and companies para makakuha sila ng support for the solo parents livelihood, mga ganoon, relief.

    And secondly po I am part of ZONTA, I am very proud to be a member of ZONTA Club Central Tuguegarao and we are pioneering now a seminar series about VAWC and other womens’ rights. So ang ginawa po naming target dito are barangay captains, kagawads, and also women volunteers kasi dito po ginagawa naming cinacapacitate naming sila hindi lang, may mga exercises kami hindi lang salita ng salita na ito yung right, well aside from laymanizing the law and the rights what we did was everytime may seminar may exercise kami to let them know, for us also to know kung nakukuha nila and then after that may monitoring kami kasi right now which is good, since we started the program, marami na po kaming narerecieve sa ZONTA na women na malakas ang loob na pumunta sa barangay at magsabi, and the barangay now are more equipped to answer to those concerns. Hindi nila alam sine-settle nila; at the most eh hindi naman dapat sine-settle yung VAWC cases tapos minsan nasisira din iyong confidentiality, pinaguusapan po. Infairness po to that, we are very proud of that project, kasi naibaba namin, na-e-empower namin sila and at the same time we give them the opportunity to be heard.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Kayo po Councilor Jom?

    COUN. JOM BAGULAYA: Sa Tacloban, ako iyong committee on women and children and family, and also committee on gender and development so hininiwalay namin, gumawa kami ng sariling committee for gender and development kasi iba iyong issues on gender and iba iyong issues on women and children. So iyon iyong thinking na parang i=separate sila para we can focus on GAD. So we also devised our GAD code kasi GAD budget na 5 percent ito ang laging nami-misuse ng mga Local Government Units kasi karamihan hindi nila alam saan gagamitin itong 5 percent. So doon sa aming GAD code nakaspeficy iyong mga programs kung ano iyong mga dapat pagtuunan ng pansin ng GAD focal person naming so kasama na doon iyong paigtingin pa ang participation ng kababaihan sa sports. Kasi diba ang basketball for men, ganun talaga so yung mga babae hindi nakakapag participate sa mga sporsfest sa mga barangay so iisa lang iyon sa mga features and GAD code namin.

    COUN. MARJORIE CHAN: To add, sorry I forgot to tell about it kanina, kasi tomorrow we will have a public hearing on ordinance on cat calling and that ordinance admittedly hindi ko talaga iyon naisip from the very beginning it was actually a clamour from the people, they messaged me, ganiyan. Ngayon ginagawa namin siya, so that’s one way of, eye opener. We open our lines to people suggesting lobbying whatever ordinances that are needed in the city specially empowering women kasi tinatanong bakit kailangan iyan. Wala namang magagawa or whatever. Pero actually it’s one way of giving them the opportunity to tell us the legislators, their legislators o ito yung mga hindi naproprotectahan sa part namin.

    ELY: Okay, so wala na tayong oras. Sige sa panghuli, sa kanilang kumakatawan nakikinig sa atin nationwide, lalong lalo na ang mga kababaihan, at leat eh siguro magsama-sama lang lahat at magkaisa. Okay, so salamat po.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Salamat po, Councilor Marj and Councilor Jom sa inyong pagdalaw sa amin ngayon. Okay, good morning. [music break; end of Gap 2]

    [GAP 3]

    ELY: Okay, oras ho natin mga kasama, 9:51 na po ng umaga. Bilis ng oras, attorney.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Oo nga eh.

    ELY: Kulang tayo sa oras. Marami pa sana pwede tayong i-disucss.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Oo, mayroon pa tayong isang set ng mga bisita ngayong umaga, Ka Ely.

    ELY: Yes, at syempre mga kasama ito bahagi pa rin ho ng BISErbisyong LENI, iyong ating INP, Istorya ng Pag-asa, mga kasama, na isa po ito sa mga adbokasiya ng ating bise presidente at ngayon makakasama natin dito po sa studio. Ito po iyong, INP Film Fest Finalist. At maganda ano ito, Liham Pagmamahal para sa Kasalukuyan.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Tanong nga natin kung tungkol saan iyan.

    ELY: Okay kasama natin dito sa studio. Sige, pakilala mo, Attorney.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ang ating mga INP guest ngayong umaga ay si Jocelyn Frago, Ariel Merto, at si Brianne Nuñez, mga co-directors ng Liham Pagmamahal para Kasalukuyan. Isa sa mga naging finalist natin doon sa INP Film Festival. So good morning sa inyo.

    JOCELYN, ARIEL, BRIANNE: Good morning po.

    ELY: Okay, so sino uunahin natin? Sino iyong naging director?

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Sila co-director lahat sila. Meron pa nga silang isa diba na hindi nakadalo ngayong umaga.

    ELY: So ano iyong pinakatema nito at mensahe nitong Liham Pagmamahal para sa Kasalukuyan?

    JOCELYN: Ito po ay para sa mga, ito po isang dokumentaryo, short documentary po namin sa aming, midterm requirement po siya sa cinematography class po namin. Tapos nagpitch po kami ng iba’t ibang topics sa professor namin, na…si iyong director po talaga namin si Len Frago, naisip niya…dati pa niya po naisip na mag, gumawa ng isang documentary about comfort women po. Dating World War II po.

    ELY: Opo. Okay, so anong school kayo?

    JOCELYN: De La Salle – College of Saint Benilde.

    ELY: Ah CSB. Nako diyan Film eh. So ano ang naging inspirasyon niyo bakit ito ang natutuhan niyo, kasi alam naman natin attorney, iyong comfort women, eh talagang mga senior citizen iyan, ito mga kabataan. So bakit ito ang naisipan ninyo na gawin? Sige sino. Opo.

    ARIEL: Mostly, gusto po naming ipitch na topic sa professor namin is about iyong mga feminism and then naisipan po namin na topic is about sa iyong comfort women and iyong topic nila na about doon sa past nila ng sa sa abuse and ganyan. So gusto po namin iparating na iyong mga ganong bagay po is hindi pa natin kailangan na siya kalimutan and then iyong nangyari sa kanila and para hindi na po mangyari sa iba.

    ELY: So, isa naman. Papaano niyo ito napaikli? Kasi attorney napakahirap bubuuhin ang isang istorya, ilang minuto…five minutes lang?

    ARIEL: Five minutes.

    ELY: Five minutes napakahirap.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Oo, short documentary.

    ELY: Tapos iyong message dapat kumpleto.

    BRIANNE: Actually sa tulong din ng editor namin, which is si Bry, naitawid naman iyong gusto namin mensahe. Very ano nga mahaba nga iyong naging materyal namin, iyong soundbites namin, at pinili din talaga namin ng husto kung paano mapaparating iyong, iyong concise lang na very brief din na story nila.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Sino iyong na-interview niyo for this documentary?

    BRIANNE: Si Lola Lita Vinuyo po, which is the president ng Malaya Lolas.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Taga saan siya?

    BRIANNE: Taga Pampanga po.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Paano niyo siya na-contact?

    BRIANNE: Actually nung araw na po na iyon, parang talagang nagbabakasakali lang kami. Talagang ano lang po. Kasi parang sinearch po namin doon sa Google, wala talaga silang exact na address.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Okay.

    BRIANNE: So parang ano namin instinct, kung marami na kasi silang documentaries eh, parang kilala na sila doon sa lugar, so sa tulong ng mga tao doon naituro kami doon sa bahay niya.

    BARRY: Talagang hinanap niyo? Ok ah.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ano iyong reaction niyo, iyong unang narinig niyo magkwento si ano?

    JOCELYN: Unang-una po nagpapasalamat po kami dahil tinanggap niya kami ng mainit sa bahay niya. Iyong ano po, natouch po ako, natahimik po doon ako habang kinukwento niya iyong mga karanasan niya iyong panahon na iyon. Kasi, biruin niyo po, matanda na po siya pero like, hanggang ngayon po bitbit bitbit pa rin niya po iyong sakit na naramdaman niya noong panahon na iyon.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ilang taon na siya noong nangyari iyong experience niya as a comfort women?

    JOCELYN: Parang iyong nakwento niya po sa amin, mga bata po, mga teenager po iyong…hinila na lang po siya nung sundalo tapos ginawa po.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Ano ngayon ang mga panawagan ng mga comfort women natin? Ano iyong, para sa kanila ano iyong magsisilbing hustisya para doon sa kanilang niranas noong panahon ng gyera?

    JOCELYN: Kasi po hanggang ngayon alam ko po hindi pa rin sila nabibigyan ng husatisya, parang naano na po sa Supreme Court, pero parang hindi po sila pinapakinggan, parang binabasura lang po lagi iyong complaint nila. So parang iyong gusto po namin maging mensahe sa film na ito, sa documentary po na ito, para wag po tumigil lumaban, at para wag po maging tahimik lalo na po na katotohanan naman po iyong gusto nilang sabihin.

    ELY: Ok so sa ating mga listeners at dito iyong pinakamensahe para talaga sa mga biktima ng iyong mga kababaihan, talagang matagal ng isyu ito.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Tsaka ang kasi talagang mga Filipina, actually mga kababaihan sa ibang bansa na nasakop ng Hapon noong World War II, talagang very similar iyong dinanas na paghihirap as comfort women.

    ELY: Pero ako nagulat ako sa kanila dahil sa itong isyu ito, ibig sabihin isyu ito ng mga katandaan eh. Pero ito naisip nila na gawing ano, istorya at at least naging finalist pa sa Istorya ng Pag-asa Filmfest.

    ELY: So sa susunod ba, meron pa kayong ano, kasi magiging yearly na yata ito attorney. Oo, ano naman iyong mga naiisip ninyo? Ano mga naiisip niyo?

    JOCELYN, ARIELLE, BRIANNE: [laughs]

    ELY: Ah sige, nahihirapan pa. Okay, so wala na tayong oras attorney, baka may mensahe kayo sa mga kapwa kabataan at least iyong mga nasa nakaraan ay tinitignan niyo pa rin noh? At at least alam na alam niyo pa rin iyong isyung iyan, tulad ng comfort women. Sige mensahe na lang sa ating mga listeners, sa inyong mga kapwa kabataan.

    JOCELYN: Sa amin pong mga kapwa kabataan, lalo na po sa mga fellow filmmakers po, sana po ‘wag pong…manatili po tayong magbahagi ng mga istorya pong ito para po mas malaman po ito ng mga tao.

    ELY: OK salamat. Si Jocelyn Frago, Arielle Merto, at Brianne Nuñez. Thank you ah.

    JOCELYN: Thank you po.

    ELY: So palagay ko pasado na kayo sa inyong professor.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Nag-finalist eh. Dapat ang pinaka-mataas na grade na ang makuha.

    ELY: Dapat lang.

    ELY: OK wala na tayong oras attorney. At panghuli, mensahe ng Office of the Vice President sa ating mga kababayan.

    ATTY. BARRY GUTIERREZ: Well natutuwa kami kasi, Ka Ely, na iyong week na ito naging very productive para kay VP Leni. Nakita ko niya sa kaniyang kwento kanina mula local hanggang international talagang iyan ang inasikaso niya. At ang tema talaga ng linggong ito para sa kaniya, napakalakas talaga ng tema ng empowerment ng mga kababaihan. Iyong kaniyang Angat Bayi program, narinig natin magsalita iyong mga ilang mga fellows dito. At natutuwa nga ako na kahit sa INP, ang ating naging mga guests ngayong umaga, mga bata na babae na ang isyu na binitbit din ay isang isyu na napakahalaga sa kababaihan sa ating kasaysayan. So isa talaga iyan sa mga tinutuntungan ng ating bise presidente at umaasa tayo na magpapatuloy itong inspirasyon sa iba pang mga batang babae na pwedeng tumayo bilang lider natin sa iba’t ibang komunidad at pati sa ating bansa.

    ELY: Okay, maraming salamat kay Attorney Barry Gutierrez, ang spokesperson ni Madam Vice President Leni Robredo. Sa ngalan po ng ating Bise Presidente na kasama natin kanina sa unang bahagi ng ating palatuntunan. Ako pa rin ho ang inyong radyoman, Ely Saludar. Muli po, isang magandang umaga Pilipinas.

    – 30 –

    Posted in Transcripts on Nov 17, 2018